iklan

HEADLINE, OPINIAUN

VALENTINE’S DAY IHA PERSPETIVA FILOZOFIA

VALENTINE’S DAY IHA PERSPETIVA FILOZOFIA

António Octaviano Marcelo da Cunha, Alunu do Instituto Superior de Filozofia e Tecnologia Creativa Ledalero (IFTK-Ledalero), Maumere, Flores-NTT

“Hadomi la’ós halo ita sai beik, maibé hadomi uza kakutak katak hadomi ho matenek, hodi nune’e bele lori ita ba deskobre buat di’ak no furak husi domin ne’e rasik…”

Introdusaun

Valentine’s Day sai nu’udar momentu istóriku ida ne’ebé iha nia signifikadu filozófiku kona-ba Domin. Filozofia ou Philosophia (Yunani) ne’ebé pertense husi liafuan rua Philein katak hadomi no Sophia katak sabedoria iha ninia signifikadu mós kona-ba Domin.  Domin sai hanesan objetu ba kontestu rua ne’e hotu, no aumesmo tempo domin sai nu’udar sujeitu husi Valentine’s Day no Filozofia. Tanba ne’e uaihira ita ko’alia kona-ba Valentine’s Day iha perspetiva Filozofia, ita labele haketak kontestu rua ne’e husi liafuan Domin ka Amor. Domin mak sai nu’udar pontu kulminante ka substánsia ida ne’ebé importante tebes atu liga kontestu rua ne’e sai unidu. Karik kontestu rua ne’e iha nia istória ne’ebé diferensa no moris iha époka ne’ebé la hanesan. Maibé pontu importante liuhusi artigu ne’e, hakarak esplika simples kona-ba oinsá atu ema bele selebra Valentine’s Day iha ambiente intelektualidade ho misaun ida katak Domin não apenas hadomi maibé oinsá mós atu kompriende kona-ba acto husi hadomi ne’e.

Dala barak ema dehan domin ne’e la bele esplika ho razaun puru ka aspeitu rasional basá domin ne’e buat irrasionál ida ne’ebé la bele esplika. Husi tendénsia ida ne’e, ikusmai lori ema ba hanoin ida no interpretasaun oioin hodi prátika iha asaun no dehan katak ‘Cinta itu buta dan yang buta itulah Cinta’, ou ema balun dehan ‘O amor não é o pecado mas o acto de amor é o pecado’. Imajina to’ok katak acto de amor ne’e pecado ida. That is illogical! Acto de amor nunka sai hanesan pekadu ida. Ho hanoin ida ne’e, eskritór elabora artigu ida ne’e hodi bele lori ita hotu ba selebra Valentine’s Day iha tinan 2023 ho komprensaun ne’ebé di’ak kona-ba Valentine’s Day.

Istória Kona-ba Valentine’s Day

Uainhira ita observa kona-ba istória Valentine’s Day, ita bele haree katak selebrasaun ida ne’e mai husi versaun rua, primeiro husi tradisaun festivál Lupercalia no segundo husi istória tragéjia St. Valentino. Igreija desidi atu selebra Valentine’s Day iha fulan fevereiru ho objetivu atu muda konseitu no tradisaun ne’ebé ema Romanu antigu sira halo hodi selebera festivál Lupercalia tuir konseitu no tradisaun fé kristianidade.  Lupercalia mak hanesan tradisaun festivál Romanu antigu sira-nian, ne’ebé selebra iha loron 15 de Fevereiru nu’udar asaun homenagem ba Deus da fertilidade ou dewa kesuburan. Iha selebrasaun festival Lupercalia ne’e, ema Romanu antigu sira halo festa ida ne’ebé nakonu ho prátila ka actos erros (cinta erotis) ne’ebé iha tendénsia ida hodi lori sira ba halo relasaun seksuál ou ita bele dehan katak Lupercalia ne’e festivál ida ne’ebé berbaur seks no konsidera katak buat ne’e asaun amorál no la iha nia sentidu valór morál.

Seraké iha istória trajédia St. Valentino, haktuir katak iha momentu imperador Cláudio  II nia tempu, nia deside atu bandu mane klosan sira hodi la bele hola feto ka kaben; ho objetivu ida atu prepara sira-nia an atu sai nu’udar soldadu; basá mane klosan ne’ebé forte la bele husik nia familia sira wainhira akontese guerra. Tuir Padre Valentino, desizaun ne’ebé imperadór    Cláudio II halo ne’e, konsidera nu’udar asaun injustisa ida, tanba ne’e nia kontra e halo protesta maka’as ba aktu ida ne’e. Padre Valentino, ikusmai fó kazamentu ba parseiru no parseira sira ne’ebé hakarak moris hamutuk, no aktu ida ne’e  Padre Valentino halo subar. Ikusmai imperadór Cláudio mós hatene kona-ba buat ne’ebé Padre Valentino halo. Ho ida ne’e, Padre Valentino hetan pena de morte husi imperadór Cláudio II, no nia mate iha loron 14 de Fevereiro  207 M. Padre Valentino nia mate ida ne’e, mak ikusmai ema rekoñese nia sakrifisiu nu’udar martir ida ne’ebé lakon nia vida tan de’it defende joven sira-nia sentimentu domin ne’ebé hakarak moris hamutuk no esperiénsia domin nu’udar familia ida. Tanba ne’e, jeralmente, ema hotu hatene katak Padre Valentino nia mate ne’e mak sai nu’udar razaun fundamentál ba selebrasaun Valentine’s Day.

Valentine’s Day Iha Perspetiva Filozofia

Husi kontestu istóriku ne’ebé ita haree entre festivál Lupercalia no Trajédia St. Valentino, ita bele deskobre razaun fundamentál no bele identifika kona-ba tradisaun ne’ebé mak loos nu’udar selebrasaun loron domin ninian no ida ne’ebé mak la tama iha kategoria selebrasaun domin ninian. Perspetiva Filozofia, lori ita atu ba komprende di’ak liutan kona-ba saida mak Valentine’s Day. Filozofia maihusi liafuan rua, ‘hadomi’ no ‘sabedoria’, katak hadomi sabedoria. Hadomi sabedoria signifika hadomi matenek ou iha interpretasaun ne’ebé kompleksu, ita  bele dehan katak hadomi ho matenek. Valentine’s day iha perspetiva Filozofia katak hadomi uza aspeitu rasionál. Aspeitu rasionál subliña liu kona-ba oinsá ema komprende loloos saida mak nia halo ka aktu ne’ebé nia nia esperiénsia liuhusi kritika ka auto kritika. Ho maneira ida ne’e, ema bele komprende kona-ba buat ne’ebé mak los no ida ne’ebé mak la los. Liuhusi meiu ida ne’e, lori ita atu ba haree aktu públiku ne’ebé amorál no babain akontese iha momentu Valentine’s Day no dalaruma ema balun konsidera aktu ida ne’e hanesan buat babain ona, nu’udar parte ida husi selebrasaun Valentine’s Day.

Hanesan ita hotu haree saida mak akontese dadauk durante ne’e, ema klosan balun ne’ebé sei la’o hela ita étapa namora malu, aproveita oportunidade Valentine’s Day hodi halo acto erros ne’ebé iha tendénsia lori sira ba halo relasaun seksuál. Ho ida ne’e, ikusmai ita bele haree, depois de Valentine’s day, iha mós sintoma balun ne’ebé hatudu katak feto balun isin rua no ikusmai tenki hola malu obrigatoriomente ho otas ne’ebé sei ki’ik, no seluk fali liu fulan balun halo abortus ou soe labarik  iha lixo fatin. Karik mentalidade  ida  ne’e  mak sei sai buras iha ita-nia leet, entaun simplesmente, ita bele dehan katak Valentine’s day  ne’ebé akontese durante ne’e berbaur seks, no selebarasaun Valentine’s day ohin loron la diferensa ho saida mak ema Romanu antigu sira halo iha momentu uluk ne’ebé hanaran festivál Lupercalia.

Iha pájina Facebook, dalaruma ema gosta posting imagen balun ne’ebé deskreve kona-ba antes selebrsaun  Valentine’s day  no depois de selebrasaun Valentine’s day; no ema gosta uza linguajen ne’ebé lagi trend iha media sosiál hanesan before and after hodi deskreve kona-ba caption husi imajen ne’ebé iha. Imajen balun hatudu, mane ibun bubu no iha nia caption deskreve katak ‘doben mak ‘hurlele’ iha momentu selebrasaun Valentine’s day’, imajen balun fali hatudu, feto muta no signifika  sintoma isin-rua depois selebrasaun Valentine’s day’, nsst. Karik ita haree, no deskobre katak ida ne’e nu’udar drama kómiku ida, no ema halimar de’it, e gosta edit imajen oi-oin de’it;  maibé ita presiza mós konsiente katak ema nunka ko’alia kona-ba buat ne’ebé la eziste. Iha kontestu Science Phylosophy, siénsia ne’e nunka mai husi buat mamuk ida, maibé siénsia ne’e  eziste tanba iha buat ruma ne’ebé eziste, tantu buat ne’e abstratu ou konkretu. Iha teori psikolojia, ema hanaran aktu ida ne’e nu’udar proyeksi, katak ema hatudu an liuhusi sujeitu ka objetu balun ne’ebé indireitamente la hatudu ba sira-nia an maibé esplika ba sira-nia an. Tanba ne’e ita bele komprende katak, ema só bele espresa sai kona-ba saida mak eziste; tantu buat ne’e konkretu ou abstrato, segredu ou privadu; no ida ne’e mak realidade no ikusmai ema konta no hatudu nia evidénsia.

Realidade ida ne’e dada ita-nia atensaun atu bele haree no aprende oinsá bele resposta situasaun ida ne’e. Pergunta mak ne’e, Tanba saida mak iha selebrasaun Valentine’s day, ema balun aproveita oportunidade ida ne’e atu halo aktu sira ne’ebé amorál no iha tendénsia ida atu lori sira ba halo relasaun seksuál, ho razaun katak relasaun seksual ne’e mós parte ida husi acto de amor. Ok, bele de’it, relasaun seksuál ne’e kategoria iha acto de mor no buat sakrál ida, maibé kestaun mak ne’e,  kontestu relasaun seksuál ne’e halo liuhusi dalan legál katak status nu’udar kaben-na’in, ou halo subar-subar ka ilegál tanba sei la’o hela iha étapa namora malu. Karik relasaun seksuál halo iha étapa namora malu no uza razaun katak nu’udar parte ida husi acto de amor, entaun ida ne’e dalan ne’ebé la loos; no joven sira presiza konsiente katak ida ne’e acto de pecado ida, ne’ebé ikusmai estraga ema nia an no estraga mós ema nia futuru. Tanba ne’e Valentine’s day iha kontestu Filozofia, hanorin ita atu halo krítika no autokritika kona-ba aktu ne’ebé ita konsidera nu’udar parte ida husi acto de amor, mezmu dalaruma buat ne’e acto de pecado ida, maibé ita nunka konsiente katak ida ne’e  pekadu.

Hadomi la’ós halo ita sai beik, maibé hadomi uza kakutak katak hadomi ho matenek, hodi nune’e bele lori ita ba deskobre buat di’ak no furak husi domin ne’e rasik. Tanba ezisténsia no esensia husi domin ne’e, buat di’ak ida (bonum), buat furak ida (pulchrum) no buat verdade ida (Verum); domin la’ós buat aat ida, falsidade ou lia-bosok. Tanba ne’e karik halo aktu ida, nome acto de amor no nia konsekuénsia ne’e, ikusmai estraga ema nia an ou ema nia futuru, entaun ida ne’e la’ós acto de amor maibé acto de pecado. Domin lori ema ba deskobre buat diak no buat furak, la’ós domin lori ema ba nakukun no hamate ema. Domin ne’e ajuda ema oinsá atu hateke ba nia futuru no hadia nia moris, la’ós Cinta itu buta dan membutakan, no ikusmai lori ema ba actos amoral no estraga ema nia vida. Tanba ne’e presiza hadomi ho matenek.

Impossivel ema hadomi la uza aspeitu rasionál e sein razaun; ida ne’e bosok-teen no la’ós buat ne’ebé mak eziste. Aseita ka lae, maibé ema matan delek ida, ne’ebé la bele haree no ema tilun di’uk ida ne’ebé la bele rona, maibé karik nia hadomi ema ida, sempre iha nia razaun no razaun ida ne’e mak bok nia sentimentu atu buka nia parseiru ka parseira. Nunka mais no la eziste duni katak hadomi ne’e seim razaun ou domin ne’e halo aspeito racional ne’e la funsiona. Dalaruma ema nunka konsiente katak iha konsiensia hadomi sem razaun ne’e, tuir lolos iha razaun barak husi sentimentu  domin  mak haksumik an iha konsiénsia hadomi sein razaun ne’e rasik; maibé dalaruma ema prefere liu ba sentimentu no espresaun sira ne’ebé halo nia kontenti provizoriamente no mout husi nia hanoin no ikusmai halo kakutak la funsiona no lori nia ba mout hotu iha nakukun no iha posibilidade nia bele mate antes nia destinu deskobre kona-ba nia segredu mate.

Konkluzaun

Pergunta fundamentál husi epistemolójia katak saida mak hau presiza atu hatene, haksumik hela nia resposta iha pergunta fundamentál etíka katak  saida mak ha’u presiza halo hodi alkansa moris ne’ebé di’ak. Pergunta fundamentál entre epistemolójia ho etíka lori ita ba hatan reflesaun ida ne’ebé ejize ita ida-idak, atu nune’e sempre matan moris no neon na’in hodi hili dalan ne’ebé loos. Realidade atu alkansa dalan ne’ebé loos (verdade), ita presiza hakiak karakter krítika ne’ebé hatuur iha rasionalidade. Valentine’s day iha perspetiva Filozofia, ajuda ita atu kompriende di’ak liután kona-ba esénsia no ezisténsia husi Domin. Husi aktu amorál no erros ne’ebé baibain akontese iha selebrasaun Valentine’s Day, ita aprende atu sai ema ne’ebé krítiku no hala’o domin ho razaun ne’ebé rasionál. Ikusliu, lia-menon ba joven sira iha Timór laran tomak katak: selebrasaun Valentine’s Day sai hanesan oportunidade osan-mean ida mai ita atu aprende hadomi ho loos, ho di’ak no sai furak, tanto iha kontestu saida de’it. Lalika reduz sentidu husi domin no interpreta arbiru domin nia sentidu hodi sai fali buat aat, la di’ak no estraga ema seluk no imi-nia futuru. Happy Valentine’s Day!!!

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!