iklan

EDUKASAUN, HEADLINE

Timor-Leste deskobre fósil foun rua iha Pualaca: Pualacana xananai no hortai

Timor-Leste deskobre fósil foun rua iha Pualaca: Pualacana xananai no hortai

Imajen fósil foun rua deskobre iha Pualaca-Manatutu. Foto/IGTL

DILI, 12 Dezembru 2025 (TATOLI) – Institutu Jeosiénsia Timor-Leste (IGTL, sigla portugés), kolabora ho Oceans Institute, The University of Western Australia, fó sai deskobrimentu fósil foun rua ne’ebé hanaran Pualacana xananai no Pualacana hortai.

Deskobrimentu ne’e liuhusi estudu jeolójiku sira ne’ebé hala’o iha Pualaca, iha munisípiu Manatutu, entre tinan 2022 no 2023.

Prezidente Institutu Jeosiénsia Timor-Leste (IGTL), Job Brites dos Santos. Foto /TATOLI

Prezidente IGTL, Job Brites, esplika katak peskiza ne’e hahú ho rekolla ka foti amostra fatuk sira atu análize nia fósil hodi determina nia idade jeolójika. Maibé, bainhira lori prosesu ida-ne’e bá deskobre fali fósil foun rua ne’ebé úniku.

“Depoizde deskobre, ita halo nia estudu detallu atu hatene nia idade no naran, maibé naran seidauk, ita fó naran Pualacana xananai no Pualacana hortai”, Job Brites informa ba Tatoli, ohin.

Nia salienta katak fósil rua ne’e tau Pualacana xananai no hortai, tanba deskobre iha Pualaca, Manatutu, nune’e fó onra ba Primeiru-Ministru Xanana Gusmão no Prezidente Repúblika José Ramos-Horta, nu’udar Mantutu oan.

Deskobrimentu ida-ne’e reprezenta kontribuisaun boot ida ba kompriensaun kona-ba Foraminifera Triassic Superior (Norian–Rhaetian), la’ós de’it iha Timor-Leste, maibé mós iha globál.

Naran jéneru Pualacana mai husi lokalidade Pualaca iha munisípiu Manatutu, Timor-Leste, kombina ho sufiksu Latin “-na.” Naran espésie hortai no xananai fó onra ba líder nasionál sira Prezidente Repúblika, Ramos-Horta no Primeiru-Ministru Xanana Gusmão, hodi aumenta sufiksu “-i” ba sira-nia naran.

Deskobrimentu fósil rua ne’e publika no dokumenta iha artigu sientífiku ida ho títulu “Upper Triassic (Norian–Rhaetian) Variostomatids (Foraminifera), Timor-Leste: Systematics, Paleoambiental, and Biostratigraphic Implications.”

Tuir nia, artigu ne’e hakerek husi Isaias Santos Barros husi IGTL, hamutuk ho David W. Haig no Eujay Mccartain husi Universidade Austrália Osidentál.

Artigu ida-ne’e konfirma ezisténsia husi jéneru Pualacana no nia espésie foun rua, ne’ebé agora hetan rekoñesimentu ofisiál iha literatura sientífika internasionál.

Artigu ida-ne’e aprezenta deskoberta paleontolójiku ne’ebé signifikativu tebes iha Timor-Leste, liuhusi identifikasaun ba jéneru foraminiferál foun ida, Pualacana, no espésie foun rua, Pualacana hortai no Pualacana xananai, ne’ebé agora hetan rekoñesimentu formál iha literatura sientífika.

Deskoberta ne’e rezulta husi estudu bioestratigráfiku detalladu ida ba fásie mudstone husi Formasaun Aitutu no Wailuli, ho objetivu atu hadi’a enkuadramentu estratigráfiku no determinasaun idade unidade jeolójiku sira ne’e liuhusi análize microfósseis foraminíferos.

Espésie sira ne’e moris maizumenus tinan millaun 215 to’o 205 liubá. Deskoberta ida-ne’e konstitui marku sientífiku boot ida, ne’ebé destaka Timor-Leste nia signifikadu iha peskiza paleontolójika globál.

Job Brites subliña katak artigu sientífiku ne’e publika ona iha revista internasionál ida iha Abríl tinan 2025, hodi garante katak nia naran no klasifikasaun rejista permanentemente.

Notísia relevante: Fósil ‘iktiosauru’ ne’ebé deskobre iha Kailaku iha faze investigasaun husi peritu sira

Jornalista: Arminda Fonseca 

Editora: Maria Auxiliadora

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!