DILI, 01 marsu 2023 (TATOLI)—Veterana Madalena Bidau Soares “Kasian” hateten, lori beik mak bia loke eskola lima ba labarik sira iha suku Mota Ulun no Ulmera, postu administrativu Bazartete, munisípiu Liquiça.
Notísia Relevante: Riak Leman husu timoroan tau importánsia ba loron nasionál veteranu
“Ha’u loke eskola ne’e ema la obriga ha’u. Ha’u beik, dala ruma ema la obriga tan ha’u. Lori ha’u-nia beik mak loke eskola sira-ne’e. Tanba uluk ha’u sei feto klosan ne’e, ha’u hakarak atu eskola, maibé inan-aman la aseita. Ami atu eskola no inan-aman dehan nune’e, feto lalika eskola maibé mane mak bele eskola. Feto nian mak tein, dasa rai, hamoos uma laran, homan, suku roupa no karik hakarak kaben entaun lori mane halo kazamentu, lori tuir feto-san ho umane. Tanba ne’e ha’u la eskola,” Veterana Kasian hateten ba Agêbcia Tatoli liuhosi program “Entrevista Eskluziva” iha studio Faról, segunda (27 fevereiru 2023).
Hafoin luta ba libertasaun nasionál, bainhira Timor-Leste restaura indpendénsia iha 2002 ne’e, nia parte sente ladúndiak no nia hahú hanoin uluk eskola karik oras hanesan nia bele tuur ona iha ukun nian hodi bele hetan osan no abele sustenta ninia família.
“Ha’u halo oinsá mak ha’u bele hetan ha’u-nia direitu maibé direitu ida-ne’ebé ho nia pratika laiha. Entaun, ho ida-ne’e ha’u kontaktu ho labarik nia inan-aman hodi labarik sira bele eskola. Entaun hahú loke Eskola Bermeta Haburas iha haas-okos. Depois ida seluk mak Varela Haburas loke iha ai-funan okos maibé bainhira udan ne’e ami helik iha ema nia uma ninin hodi hanorin. Eskola hirak ne’e loke iha suku Mota Ulun, postu administrativu Bazartete, munisípiu Liquiça nian. Aleinde ne’e loke eskola tolu iha Ulmera nian. Rua iha foho no ida mak iha rai tetuk, Noa hateten.
Razaun nia loke eskola iha fatin hirak ne’e tanba populasaun barak mak hela fatin refere, nune’e labarik sira labele la’o ain buka eskola dook hosi sira-nia hela fatin.
“Eskola ne’e ha’u harii ho ha’u-nia hanoin no inisiativa rasik. Ha’u harii tiha ona eskola mak foin hateten ba xefe suku no xefe sira. Ha’u hateten ba sira nune’e, ha’u loke mesak eskola ne’e hanesan toos karik ha’u hamoos, lere rasik no kuda batar ona mak nia isin hafoin bolu bainaka sira mai haree. Kuandu isin di’ak signifika ha’u tenke motiva no esforsu an atu avansa ba oin nafatin,” nia dehan.
Eskola lima mak hanesan eskola Beremetha ne’e foti hosi naran Dom ida funu uluk nian ne’ebé mak atu hanesan avo Dom Boa Ventura nia naran, no naran ne’e uza ba kaixa klandestina ho naran Beremetha Naliris no agora atu fali ba eskola nia naran mak Beremetha Haburas.
Agora eskola Varela Haburas ne’e tanba delegada simu bandeira Fretilin iha Santa Crúzs lori ba ne’e, ne’ebé ema deteta no hatene nia depois to’o ikus mate, nune’e mak foti nia naran tau ba eskola nai naran, tanba Komandante pelutaun, António ne’ebé tiru malu ho inimigu no bainhira inimigu mate nia tesi tiha nia kakorok, depois ema tiru mate fali nia, inimigutesi fali nia ulun entaun tau fali nia naran ba eskola ne’e.
Eskola Nicolau Lobato ne’e tanba fatin Ulmera iha mumentu ne’ebá ne’e sai fatin klandestina ba ema tantu rai-laran no rai-li’ur subar entaun deside tau fali Nicolau Lobato Halibur no eskola Guilhermina ne’e tau naran tanba sira-nia fatin zona seksaun klandestina, ema naran José Varela kode Tahek depois naran Guilhermino ne’e tau tanba ema rai-na’in ne’ebé harii eskola ne’e.
Nia dehan, eskola Beremetha Haburas no Varela Haburas ne’e Estadu rekoese ona, ida seidauk mak Nicolau Lobato Halibur, Guilhemino Gonçalves Tahek no Tesi Bunahan.
Kona-ba eskola ne’e, Bidau Kasian hateten nia osan rasik hosi rezultadu hala’o negósiu no aumenta ho subsídiu veteran nian ne’ebé simu hosi Governu Timor-Leste.
“Ha’u mak hasai osan mesak hodi selu manorin sira no sosa aihan inklui ai-fuan sira hodi atrai labarik sira mai eskola hodi apreende. Maibé foufoun ne’e halibur tiha labarik ha’u rasik mak hanorin sira tanba manorin na’in laiha. Ha’u dehan ba labarik sira nune’e, ha’u buta huruf maibé ha’u prontu koko hanorin imi. Entaun, loron ida haú hanorin letra rua no aban fali letra rua, to’o semana. Bainhira ha’u husu sira mak dehan hatene ona entaun letra sira-ne’e ha’u hakerek hamutuk haruka lee no sira hatene, signifika sira tama nol besar ona,” Kasian haktuir.
Nia bele hanorin labarik sira tanba iha tempu poertuges nia ukun, tanba nia hetan oportunudade apreende letra hosi Komité Sentrál Fretilin (CCF, sigla portugés) bainhira nia involve-an iha partisu Fretilin.
“Ha’u agradese tanba hosi ami sira-ne’e realiza enkontru ida hodi deside feto involve iha kualker atividade inklui oinsá sobu kilat no apreende mós letra entaun iha momentu ne’ebá deside atu eskola, entaun molok atu eskola, ha’u sai kolaboradora, kolega Domingas Soares hanesan delegada, seluk sub-delegada no hosi ami na’in-tolu ne’e mak tama iha Grupu OPMT iha ami-nia suku,” nia dehan.
Veterana ne’e haktuir, ho esperiénsia natoon ida-ne’e mak nia harii eskola no iha loron sábadu no domingu buka ema hodi hanorin labarik no konsege hetan.
“Ida-ne’e loos ona maibé sira mak husu ba malu katak tia (Kasian) ne’e la matenek ida maibé foti osan hosi ne’ebé mak selu ita. Maibé nune’e hela de’it entaun manorin na’in-rua de’it mak hanorin depois manorin na’in sira dehan ba ha’u tia atu fó osan hira. Ha’u dehan imi hanorin ha’u prontu no lakohi mós ha’u prontu. Maibé ha’u uza ha’u-nia kosar-been mak no imi presiza foos saku, ha’u prontu fó, husu sabaun-rinso ha’u fó, tanba imi hanorin voluntáriamente no ha’u mós loke eskola voluntáriu,” nia dehan.
Atu fó manorin sira-nia kolen, Bidau Kasian hateten fó osan primeiru ne’e $5 sae ba $10 depois sae ba $10. Depois haree komportamentu hanorin di’ak mak aumenta tan. Osan ne’e hetan ajuda osan hosi Austrália nian liuhosi ha’u-nia feto maluk na’in-rua iha ONG mak ajuda ha’u mak hasa’e manorin voluntáriu sira-ne’e nia osan intensivu sa’e ba $75 kada fulan.
Bainhira harii eskola ne’e iha dezafiu barak mak ema haruka dehan nune’e “ami ne’ebé eskola no doku xaeo metan (graduasaun) no iha mehi atu harii eskola maibé nunka halo buat ida. Nia ida la eskola ne’e harii eskola ne’e, sé mak atu haree. Fiar no rona nia no sé mak atu rekoñese nia eskola’.
“Ha’u rona ida-ne’e no iha ema barak mak dehan labele fó imi-nia oan ba ferik Kasian, se lae, imi-nia oan ba eskola halimar de’it no nanggur de’it. Imi fó imi-nia oan ba ema beik la eskola ne’e, halo saida,” nia hateten.
Veterana ne’e hateten, bainhira ema minimiza nia ne’e mak signifika motiva hela nia hodi halo esforsu atu harii eskola bao in.
“Entaun hosi ne’e, ha’u bele dehan ema fiar ha’u lori nia oan mai eskola. Ba sira ne’ebé minimiza ha’u ne’e katak sira motiva ha’u. To’o agora labarik tinan 2008 nian tama ona ba universidade ona no sente kontente mezmu hakat dezafiu barak maibé iha balun ne’ebé simu ona graduasaun,” nia dehan.
Kasian subliña, ida-ne’e mak sai hanesan esperiénsia ida hodi kontinua esforsu hodi kompleta eskola seluk ne’ebé nia kondisaun seidauk di’ak.
“Inisiativa gasta osan ba harii eskola tanba lakohi haluha sakrifisiu ne’ebé povu sira halo ba veteranu sira bainhira funu. Hanesan ba hafuhu inimigu, fó informasaun, fó aihan, tan ne’e mak hamosu hanoin ida katak harii eskola. Entaun ha’u hakarak hato’o agradese ba sira-nia sakrifisiu ba halo klandestina. Entaun, bainhira ukun an tiha veteranu fulan-fulan simu osan maibé kuitadu sira kontinua moris laiha kbiit. Atu fahe osan de’it la to’o, entaun osan uitoan sosa matenek kuda ba iha populasaun ne’ebé halo klandestina ho ita mak harii eskola, nune’e futuru iha istória naruk. Ha’u harii eskola hodi sai istória ida maibé la’ós atu buka osan hodi tau ba bolus. Harii eskola hodi labarik sira asesu, nune’e aban bainrua bele konta tuir istória Timor-Leste nian,” nia dehan.
Bainhira nia iha inisiativa harii eskola, ema barak mak kritika katak manorin na’in la remata eskola pre-sekundária no eskola sekundária maibé bele hanorin fali labarik sira-ne’e oinsá.
Maibé, nia dehan, to’o agora manorin na’in iha eskola sira-ne’e hamutuk 10 no hosi kada eskola ne’e marorin na’in-rua (2), eskola rua ho nia manorin na’in-haat (4) ne’e Governu rekonese ona.
Nia dehan, eskola tolu seluk kondisaun seidauk di’ak no ida-ne’e hato’o ona pedidu ba ministériu relevante maibé seidauk iha resposta, nune;e nia parte sei esforsu hodi husu tulun ba na’in-ulun sira, nune’e bele kompleta eskola ne’e.
“Entaun ha’u tenke halo kréditu ba Banku Nasionál Komérsiu Timor-Leste no ha’u mós halo halo kreditu ba Prezidente Repúblika (Ramos Horta) nian, nune’e bele kompleta uma ne’e nune’e labarik bele asesu. Ha’u ba dala ida hasoru Prezidente Repúblika nia fatin maibé oras liu tiha, entaun ha’u la konsege ko’alia maibé ha’u sei ba fali atu empresta Prezidente Repúblika nia osan. Ha’u fuan moras no triste bainhira uma ne’e seidauk kompleta,” nia hateten.
Bainhira husu kona-ba tanbasá mak fuan moras, nia hatán, ema rai seluk bele mai vizita maibé uma laran labele haree, loloos ne’e ema Estranjeiru labele no vizita uluk uma laran, maibé timoroan mak mak tenke vizita uluk.
Veterana Biadau Kasian iha inisiativa harii eskola iha ámbitu ukun rasik-an tanba, uluk luta iha ai-laran ne’e nia haree akontesimentu kruel oinsa labarik sira mate iha ai-laran, labarik sira moris iha ai-laran.
“Iha funu hasoru forsa Indonézia, iha ai-laran ne’e feto, mane, labarik, ema boot, ferik-katuas hamutuk mak iha ai-laran hodi luta kontra inimgu. Ohin loron ita liberta ona pátria, nune’e agora ita luta hodi halo dezenvolvimentu no haburas nasaun sai di’akliu. Nune’e, ha’u-nia sentimentu mak funu hotu ona, labele tuur de’it no la tau pratika, Maibé, teória mak barak haú sente ladun di’ak, mezmu ha’u feto ida maibé ho realidade ne’ebé ha’u enfrenta iha ai-laran no atividade saida mak ha’u halo iha rai ne’e nia leten, tanba ne’e mak ha’u dezenvolve uluk mak negósiu faan sasán,” nia dehan.
Antes harii eskola, nia konsege harii Grupu ida ho naran Grupu Feto Faluk Hadomi Timor, hodi kuda modo hetan osan fahe malu no balun hodi koresponde situasaun, ema ruma ne’ebé moras no mate bele ajuda.
Tanba sentimentu no realidade ne’ebé iha funu laran, funu ne’e la’ós ema boot de’it maibé iha labarik kiik-oan no inan isin-rua sira, dala barak ne’e labarik mak terus liu tanba trauma, hakilar bainhira kilat tarutu.
Dala ruma, nia haktuir, inan-aman sira hosi labarik sira lori ai-tahan hodi taka labarik nia ibun metin-metin nune’e tanis akrik inimigu sira labele rona, no iha situasaun ladi’ak inan-aman soe tiha sira-nia oan iha dalan klaran.
“Seluk mak inan isin-rua ne’ebé knotak moras mak atu partu (tuur-ahi), dala ruma laen husik hela tanba dehan labarik moris kle’ur, nune’e aman deside tenke husik ferik oan no ho hanoin ida katak tenke fahe, se lae ita mate hotu. Entaun ho ida-ne’e, ha’u loke eskola infánsia ba labarik sira hodi bele asesu no apreende, nune’e aban bainrua boot karik bele hatene istória Timor-Leste nian. Pelumenus hatene kona-ba funu ne’e hahú hosi ne’ebé no to’o iha ne’ebé, tanba kiik-oan sira mós tenke hatene istória no bele hatudu iha oin katak ukun rasik-an ne’e la’ós lori osan mak sosa maibé hodi isin no raan mak sosa,” nia hateten.
Jornalista : Osória Marques
Editór : Cancio Ximene
