DILI, 12 juñu 2025 (TATOLI)–Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, apresia ema hotu liuliu joven sira-nia partisipasaun duurante semana oseanu no ambiente hodi eventu sira bele la’o ho susesu no la rejista konflitu.
“Apresia ba hotu-hotu, liuliu ba joven sira ne’ebé partisipa iha semana oseanu ne’e ho laran di’ak tebes, tenke mantein hanesan ne’e ba oin. Ita proteje oseanu proteje imi-nia futuru, tanba ne’e mak Ha’u-nia Tasi! Ha’u-nia Timor!, tanba husi oseanu, oxijeniu sira ne’e hotu mak halo ita bele moris,” Xanana hateten ba jornalista sira hafoin hala’o reuniaun semanál ho Prezidente Repúblika (PR), José Ramos Horta, iha Palásiu Prezidensiál, Bairru Pité, Kinta ne’e.
Xanana apela ba joven sira, liuliu estudante sira, atu labele haluha katak oseanu hola parte ba ema-nia vida tanba mai ho oxijéniu ne’ebé fó moris ba ema hotu iha mundu.
Selebrasaun loron mundiál oseanu no ambiente
Governu antes ne’e selebra loron Mundiál Oseanu 2025, ho programa atividade semana ida, ne’ebé hala’o husi loron 01 to’o 08 Juñu iha Dili no iha munisípiu balun – Aileu, Ainaru, Baukau, Ermera, Lautein, Manatutu, Manufahi no iha Rejiaun Administrativa Espesiál Oékusi Ambenu ho vizita espesiál loron ida husi Primeiru-Ministru no membru Governu bá Illa Ataúro.
Tema globál ba tinan 2025 maka ‘Furak Tebes! Tane a’as buat ne’ebé tane ita’ ne’ebé fó hanoin katak nasaun hotu halo parte iha buat ne’ebé boot liu no apelu ida ba Governu hotu atu labele haluha tasi nia maravilla.
Nu’udar nasaun-illa, Timor-Leste haleu ho oseanu no hetan bensaun ho rekursu tasi nian ne’ebé moos no biodiversidade riku ne’ebé tenke proteje no prezerva ba futuru jerasaun timoroan sira.
Semana oseanu lansa husi Xefe Governu Xanana iha loron 01 Juñu iha Tasi-tolu, ho limpeza tasi-ibun no tasi-okos nomós kompetisaun kastelu rai-henek ne’ebé envolve eskola sira husi kapitál tomak.
Hafoin iha loron 02 Juñu, PM desloka bá munisípiu Aileu hodi ofisialmente lansa serimónia ida ne’ebé simboliza kompromisu Governu nian ba protesaun ambientál no dezenvolvimentu sustentável. Vizita ba Aileu atu fó hanoin mós ba ema hotu katak Ha’u-nia Tasi! Ha’u-nia Timor! hahú iha foho sira no tun ba tasi no husi tasi ba foho sira.
Notísia relevante : Governu lansa feira turizmu mãrinu hodi selebra loron mundiál oseanu
Iha loron 03 Juñu, PM halo lansamentu ba Galeria Arte iha Ar Livre no Murál Oseanu iha Palásiu Governu nia oin. Iha semana tomak, Projetu Arte Oseanu iha eskola ne’ebé lidera husi Ministériu Edukasaun sei hala’o iha nasaun tomak.
Aprezentasaun kulturál, karavana ho ró no dansa tradisionál ne’ebé selebra patrimóniu tasi nian hala’o iha munisípiu Ainaru, Baukau, Manufahi, Lautein, Oékusi no iha Illa Ataúru.
Joven Kampeaun ba Ekonomia Azul, Gabinete Fronteira Terrestre no Marítimassei hala’o mós Workshop Poluisaun Plástiku Tasi iha Ainaru, Manatuto, Lautein no Oékusi.
Iha loron 05 Juñu, Illa Ataúro sei realiza atividade prinsipál oioin hodi marka Loron Mundiál Oseanu 2025, inklui introdusaun ba espésie ikan foun sira ne’ebé deskobre iha Baía Berau, iha ponta súl illa Ataúro. Tradisionál ‘Tara Bandu’ mós sei deklara iha Suku Makili no Biqueli hodi promove jestaun peskas ne’ebé sustentável.
Atividade sira seluk inklui restaurasaun ekosistema ai-parapa iha Uaro-Ana hodi hametin reziliénsia tasi-ibun no biodiversidade, lansamentu inisiativa Eskola Verde iha Uaro-Ana hodi promove edukasaun ambientál iha foin-sa’e sira-nia leet, dezenvolvimentu ‘Suku Verde’ iha Biqueli, integrasaun infraestrutura amigável ba ambiente no prátika sustentável, formasaun ba Brigada Ambientál iha suku Beloi atu envolve komunidade iha monitorizasaun no protesaun ambientál no lansamentu sistema desalinizasaun tasi-been iha Akrema no Fatu’u hodi hadi’a asesu ba bee-moos iha illa ne’e.
Atividade sira ne’e hotu subliña kompromisu Illa Ataúru nian atu sai modelu ba konservasaun tasi no turizmu sustentável ba Timor-Leste.
Iha loron 07 Juñu, desfile tasi (ocean parade) ne’ebé lidera husi Governu sei hala’o iha Dili, hodi hasa’e konsiénsia kona-ba konservasaun tasi no hodi promove uzu sustentável rekursu tasi.
Iha kalan, Tasi Fest, eventu ida ne’ebé lidera husi setór privadu sei hala’o iha Díli hodi selebra Timor-Leste nia ligasaun kle’an ba tasi enkuantu promove turizmu mariñu sustentável, ekonomia azul no indústria kriativu lokál sira.
Semana Mundiál Oseanu 2025 konklui ho Feira Turizmu Mariñu Ekonomia Azul iha loron 08 Juñu iha Sentru Konvensaun Díli, ne’ebé hatudu divertimentu no barraka sira husi parte interesada no emprezáriu lokál ne’ebé envolve iha setór turizmu mariñu iha Timor-Leste.
Atividade sira ne’e hotu nakloke ba públiku no dezeña atu envolve eskola sira, foin-sa’e, autoridade lokál, sosiedade sivíl, parseiru dezenvolvimentu, setór privadu no públiku ein-jerál.
Governu Timor-Leste konvida sidadaun no rezidente hotu-hotu atu partisipa ativamente iha Semana Mundiál Oseanu 2025 hodi hasa’e konsiénsia, halo asaun koletiva no selebra ekosistema no biodiversidade tasi ne’ebé úniku iha nasaun ne’e.
Feira Oseanu hala’o iha loron 05 to’o 07 Juñu iha Portu Dili hodi hatudu oportunidade barak ne’ebé tasi oferese atu sustenta no hadi’a moris iha Timor-Leste, nomós divertimentu no aprezentasaun kulturál husi grupu komunidade sira.
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editora : Julia Chatarina




