BOBONARU, 16 outubru 2025 (TATOLI)–Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, hateten Balibo Five fó hanoin ba ema hotu katak lia-loos labele nonook.
Notísia Relevante: Balibo Five, “Tim Susi” sunu jornalista na’in-lima to’o mutuk
Xefe Governu alerta alerta ba jerasaun foun atu kontinua tane aas lia-loos no liberdade imprensa hodi hanoin hikas korajen jornalista estranjeiru na’in-lima (5) ne’ebé mate iha Balibo iha 1975.
“Lia-loos ne’e labele nonok. Maibe Balibo Five nia espíritu inspira nafatin jerasaun jornalista sira iha futuru. Viva Timor-Leste. Viva Balibo,” Xefe Governu ne’e hato’o mensajen ne’e liuhusi ekraun iha komemorasaun tinan 50 trajedia Balibo Five ne’ebé realiza iha Balibo, kinta ne’e.
Loron 16 Outubru nu’udar loron tristeza no reflesaun nian, hodi hanoin hikas korajen jornalista internasionál na’in-lima (5) ne’ebé mate iha Balibo tanba hala’o sira-nia kna’ar hodi buka lia-loos.
Jornalista na’in lima ne’e maka Greg Shackleton ho Anthony Stewart hosi Austrália, Brian Peters ho Malcolm Rennie hosi Reinu Unidu, no Gary Cunningham hosi Nova Zelándia. Sira mate bainhira halo kobertura kona-ba situasaun iha fronteira Timor-Leste antes invazaun Indonézia nian iha tinan 1975.
Tuir Xanana, jornalista sira-ne’e fiar katak sira-nia estatutu nu’udar jornalista sei hetan respeitu.
“Sira pinta bandeira Austrália nian ida iha uma nia didin ne’ebé agora koñesidu hanesan Flag House, sinál ida esperansa nian katak sira sei hetan protesaun husi lia-loos,” nia hateten.
Filmajen ne’ebé sira prodús iha Balibo no Maliana hatudu evidénsia kona-ba violasaun fronteira husi forsa Indonézia no apelu husi líder timoroan sira ba asaun ONU nian. Filmajen ne’e tuir mai haruka ba Dili husi joven jornalista timoroan iha tempu ne’ebá, José Ramos-Horta, agora Prezidente Repúblika.
“Loron balun hafoin relatóriu ne’e fó sai iha televizaun Austrália, sira hetan oho. Governu Austrália, Inglaterra, no Nova Zelándia aseita Indonézia nia reklamasaun. Sira-nia família hein dékada ba lia-loos. Maibé sira-nia korajen no dedikasaun sei la haluha,” Xanana dehan.
Xanana mós hanoin hikas jornalista estranjeiru sira seluk ne’ebé mate hodi hato’o lia-loos iha Timor-Leste hanesan Roger East ne’ebé ema oho iha tasi-ibun Dili nian iha loron 07 Dezembru 1975, no Sander Thoenes hosi Olanda no Agus Mulyawan hosi Indonézia ne’ebé ema oho iha Setembru 1999.
Nune’e, Primeiru-Ministru fó omenajen ba jornalista australianu John Martinkus, ne’ebé mate iha Melbourne iha loron 14 fulan-Setembru tinan 2025. Martinkus koñesidu nu’udar lian vokál ne’ebé fó sai kona-ba violénsia iha Timór durante tinan ikus sira rejime Soeharto nian.
“Ami, povu Timor-Leste, hatene saida mak signifika nonook. Durante tinan 24 husi ukun koloniál, ami-nia lian hetan supresaun no ami-nia dignidade hetan na’ok. Maski nune’e, lia-loos hetan nafatin nia dalan,” Xanana subliña.
Okaziaun ne’e, Xanana mós elojia serbisu Balibo House Trust, instituisaun ne’ebé harii husi família Balibo Five ho apoiu husi Governu Vitoria iha tinan 2003 hodi prezerva sira nia memória no fó apoiu ba komunidade lokál.
Balibo House Trust restaura ona Uma Bandeira, ne’ebé agora iha Sentru Aprendizajen Komunitáriu Balibo no Klínika Dentária Balibo, no revitaliza Fortaleza Portugeza Balibo nu’udar sentru formasaun komunitária no turizmu.
“Sira nakfilak ona trajédia ba oportunidade, no memória ba asaun konkreta. Trust ida-ne’e fó onra ba jornalista sira Balibo nian iha dalan ne’ebé signifikativu liu fó esperansa no dignidade ba ema sira ne’ebé sira sakrifika,” nia hateten.
Hodi konklui ninia mensajen, Xanana haktuir hikas Governu nia kompromisu hodi proteje liberdade imprensa iha Timor-Leste.
“Nu’udar Primeiru-Ministru, ha’u afirma katak Governu sei garante nafatin liberdade imprensa, salvaguarda independénsia mídia nian, no garante katak laiha tan jornalista sira sofre destinu sira-ne’ebé iha Balibo simplesmente tanba hala’o sira-nia kna’ar,” nia dehan.
Notísia Relevante: Balibo Five hanesan memória-kompromisu fó onra ba sira-ne’ebé mate
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes




