iklan

NASIONÁL

UNICEF: Metade husi labarik iha mundu hetan ameasa tolu husi klimátika ne’ebé mak akontese beibeik 

UNICEF: Metade husi labarik iha mundu hetan ameasa tolu husi klimátika ne’ebé mak akontese beibeik 

Kuaze metade husi labarik sira iha mundu, maizumenus ema biliaun 1.1, agora iha ona perigu tolu husi klimátiku ne'ebé ameasa sira-nia saúde, edukasaun no sobrevivénsia, tuir relatóriu foun UNICEF nian ne'ebé lansa ona. Imajen Mídia UNICEF

DILI, 17 Juñu 2026 (TATOLI)—Iha Timor-Leste, labarik-sira hasoru bailoron naruk, inundasaun, anin-fuik no anin tropikál ne’ebé maka’as, enkuantu servisu no limitasaun jeográfika ne’ebé limitadu husik komunidade tomak sai vulneravel bainhira akontese fenomena hirak-ne’e.

Kuaze metade husi labarik sira iha mundu, maizumenus ema biliaun 1.1, agora iha ona perigu tolu husi klimátiku ne’ebé ameasa sira-nia saúde, edukasaun no sobrevivénsia, tuir relatóriu foun UNICEF nian ne’ebé lansa ona.

Relatóriu Risku Klimátiku ba Labarik (sigla Inglês: CCRR) 2026 uza dadus foun ne’ebé disponivel hodi halo mapa ba labarik sira-nia espozisaun ba perigu boot ualu husi klimátiku, inklui bailoron naruk, manas maka’as, anin-fuik, inundasaun no anin-fuik tropikál, no hatudu iha ne’ebé no oinsá risku sira-ne’e estraga servisu esensiál sira hanesan saúde, edukasaun, bee no saneamentu.

“Labarik sira-nia moris kontinua ameasadu tanba impaktu husi manas-makaas, anin-fuik, bailoron-naruk no inundasaun,” Diretora Ezekutiva UNICEF, Catherine Russell dehan iha nota komunikadu ne’ebé TATOLI asesu, Kuarta ne’e.

Tuir Reprezentante UNICEF Timor-Leste Patrizia DiGiovanni, hateten iha Timor-Leste, estadu ida iha illa ki’ik ida, ne’ebé sei dezenvolve an hela ne’ebé sei dook husi atensaun globál, labarik-sira hasoru risku ba manas-makaas no bailoron-naruk, aleinde ne’e, anin-fuik tropikál ne’ebé universál, signifika katak xoke klimátiku bele estraga nasaun tomak. Ida-ne’e bele estraga eskola, servisu saúde, no asesu ba bee no ai-han ne’ebé seguru.

“Iha Timor-Leste, xoke klimátiku afeta labarik sira-nia asesu ba edukasaun, kuidadu saúde, bee no ai-han iha nasaun laran tomak. Laiha área ne’ebé mak livre husi impaktu klimátiku, labarik-sira hasoru risku aas ne’ebé presiza asaun urjente,” nia dehan.

Relatóriu ida-ne’e, hamutuk ho Timor-Leste nia Indise Risku Klimátiku ba Labarik-sira ba Jestaun Risku Dezastre, sei ajuda no apoiu ba alvu iha fatin ne’ebé presiza liu.

“Ita tenke atua agora atu hamenus emisaun, hametin servisu reziliente-sira, fó ekipamentu ba foinsa’e sira atu forma sira-nia futuru no asegura labarik-sira iha asesu tomak ba sira-nia direit,” nia esplika.

Nia subliña, ho kobertura limitadu ba asisténsia sosiál esensiál-sira no limitasaun estruturál signifikante-sira, ne’ebé liga ho jeografia no izolasaun, labarik sira sai vulneravel liuliu bainhira perigu-sira akontese, tanba iha área uitoan de’it ne’ebé mak la afetadu atu absorve ka responde ba impaktu. Tanba tuir relatóriu katak vulnerabilidade la’ós de’it afeta husi espozisaun ba perigu-sira, maibé mós husi lakuna-sira iha servisu krítiku-sira ne’ebé labarik-sira depende ba, atu sobrevive no rekupera.

UNICEF Timor-Leste no Sentru Satélite ONU nian parseria hela atu dezenvolve Índise Risku Klimátika Labarik ba Jestaun Risku Dezastre (sigla Inglês: CCRI-DRM) foka ba Timor-Leste, ne’ebé sei lansa iha semana hirak tuir mai.

Instrumentu ida-ne’e adapta análize globál ba kontestu nasionál hodi identifika labarik sira-ne’ebé iha risku boot-liu iha sira-nia moris, perigu-sira-ne’ebé sira hasoru, no kontribuisaun fundamentál ba vulnerabilidade iha setór hotu-hotu. Ninia objetivu mak atu apoia polítika klimátika ne’ebé forte liu, foka ba labarik, programa informadu kona-ba risku, no preparasaun ne’ebé efetivu liu.

Nia akresenta se laiha asaun urjente atu hamenus emisaun no investe iha adaptasaun klimátika, perigu husi klimátiku sei akontese beibeik no grave liu, hodi tau estragu boot-liu ba sistema no ameasa labarik sira-nia moris-di’ak iha mundu tomak.

Atu proteje labarik sira-nia direitu husi ameasa klimátika no adapta ba mudansa ambientál ne’ebé aumenta, UNICEF husu ba governu, empreza no autór relevante sira presiza redús emisaun no foti asaun ne’ebé ambisiozu hodi halo tuir kompromisu internasionál sira-ne’ebé eziste, bazeia ba siénsia ne’ebé di’akliu, inklui faze urjente husi kombustivel fosil no tranzisaun ida-ne’ebé justu ba enerjia renovavel.

Maibé, liuhusi protesaun ba labarik-sira mak halo adaptasaun klimátika inkluziva, redusaun risku dezastre, no resposta ba lakon no estragu ne’ebé fó prioridade ba reziliénsia servisu sosiál sira, asegura katak labarik no asisténsia ba labarik-krítiku sira integra mós iha planu adaptasaun nasionál, estratéjia setór, governasaun risku dezastre, preparasaun no planu ba resposta. Ida ne’e inklui, pur ezemplu, dezenvolve fasilidade aprendizajen ne’ebé seguru no verde, no fasilidade saúde reziliente ba klima, asegura seguransa ai-han ba labarik-sira, halo sistema avizu sedu kona-ba perigu oi-oin ne’ebé mak efetivu ba labarik sira no asesivel ba asisténsia-sira ne’ebé sira depende ba, no haforsa efisiénsia servisu bee no saneamentu, no mós sistema protesaun sosiál ne’ebé responsivu ba xoke.

Haforsa labarik no foin-sa’e sira atu partisipa ho signifikativu iha asaun klimátika liuhusi investe iha edukasaun klimátika, koñesimentu no abilidade, no liuhusi haforsa kapasidade husi ema ne’ebé foti desizaun no peritu sira, atu respeita direitu labarik sira-nian hodi rona ba labarik-sira, liberdade espresaun, no partisipasaun iha desizaun sira-ne’ebé afeta sira-nia moris.

Nune’e, UNICEF husu ba governu, parseiru no setór privadu sira atu proteje labarik-sira liuhusi adaptasaun klimátika inkluziva no servisu sosiál reziliente sira, hamenus emisaun sira tuir kompromisu globál sira, no fó kbiit ba labarik no foin-sa’e sira atu partisipa iha asaun klimátika. Haforsa sistema ohin loron mak importante tebes atu proteje labarik-sira husi eskala risku klimátiku no asegura sira-nia futuru.

MS ho UNICEF estabelese Grupu Servisu Kualidade Bee

Iha parte seluk, Ministériu Saúde (MS), hamutuk ho UNICEF, Kinta ne’e, realiza enkontru dahuluk ba estabelesimentu Grupu Servisu Kualidade Bee (GSKB) iha Timor-Leste.

Objetivu hosi enkontru ne’e atu hametin monitorizasaun, vijilánsia no jestaun kualidade bee-hemu nian hodi garante saúde públiku no prevene moras ne’ebé relasiona ho kontaminasaun bee.

Xefe Departamentu Kontrolu Vetór no Saúde Ambientál, Elizário Soares Lopes, esplika katak monitorizasaun ba sistema bee hala’o tuir padraun internasionál.

“Objetivu prinsipál serbisu ida-ne’e mak atu garante kualidade bee ne’ebé fornese ba populasaun Timor-Leste, atu prevene moras sira-ne’ebé relasiona ho kontaminasaun bee, hanesan diareia, tifus no moras seluk tan,” xefe departamentu dehan ba jornalista sira iha Kampaun UN, Kaikoli.

Aleinde ne’e, Diretora-Jerál Kuidadu Saúde Primária, Elizabet Letomau, hatutan vijilánsia no monitorizasaun sistemátiku ba kualidade bee importante atu garante populasaun asesu ba bee-hemu ne’ebé seguru no livre husi kontaminasaun.

Nia akresenta katak bee ho kualidade di’ak la’ós de’it prevene moras ne’ebé relasiona ho bee, maibé mós kontribui ba redusaun má-nutrisaun no hadi’a saúde komunidade.

“Bee mak fonte moris ba ema nia vida no sai determinante importante ida ba saúde. Tanba ne’e, ita presiza garante kualidade bee ne’ebé di’ak atu prevene moras sira-ne’ebé relasiona ho bee kontaminadu no kontribui ba redusaun má-nutrisaun, hodi hadi’a saúde no kualidade moris komunidade sira iha Timor-Leste,” nia dehan.

Iha fatin hanesan, Xefe Sesaun Bee, Saneamentu no Ijiene UNICEF Timor-Leste, Yume Yorita, hateten bee-hemu ne’ebé seguru no ho kualidade di’ak importante tebes ba saúde komunidade, liuliu ba sobrevivénsia no dezenvolvimentu labarik sira.

Nia salienta maski Timor-Leste halo ona progresu iha área fornese bee ba komunidade, maibé garantia kualidade no seguransa bee nian nafatin sai dezafiu boot.

“Bee-hemu ne’ebé seguru no konfiavel maka fundamentál ba saúde públika, sobrevivénsia labarik nian no dezenvolvimentu sustentável. Enkuantu, Timor-Leste halo ona progresu ne’ebé di’ak hodi habelar asesu ba servisu bee, asegura katak bee ida-ne’e seguru no ho kualidade di’ak sai nafatin dezafiu krítiku,” Yume Yorita katak.

Tuir nia, bee ne’ebé kontaminadu kontinua fó risku ba komunidade no afeta labarik sira-nia kreximentu no dezenvolvimentu.

Nune’e, MS no UNICEF, GSKB sei sai plataforma importante atu hametin koordenasaun entre instituisaun relevante sira, hadi’a sistema monitorizasaun kualidade bee no apoia implementasaun padraun nasionál nune’e bele garante komunidade sira iha Timor-Leste asesu ba bee-hemu ne’ebé seguru no ho kualidade di’ak.

Jornalista: Osória Marques

Editór: Xisto Freitas da Piedade

 

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!