DILI, 18 janeiru 2024 (TATOLI)–Ministru Asuntu Kombatente Libertasaun Nasionál (MACLN), Gil da Costa Monteiro “Oan Soru”, dezafia kombatente libertasaun nasionál sira atu ezije ba Estadu hodi konserva istória duke ba husu fali atu haloot iha Jardim dos Herois Metinaro.
“Ha’u apela ba sidadaun hotu-hotu, husu no ezije ba Estadu atu konserva mak ita-boot sira-mia istória, la’ós husu atu hotu-hotu hakoi iha Metinaro. Envés Estadu konserva ita-nia istória, Estadu lori ita ba hakoi hotu iha Metinaro mak loron matebian la’o dook no aifunan sira ba rai fali iha krus boot, ne’e saida mak ne’e. Depois mak lori aifunan hosi munisípiu ida ba munisípiu seluk,” Ministru Oan Soru hateten ba Agência Tatoli liuhosi programa Ëntrevista Eskluziva” iha estúdiu Faról, tersa (16 janeiru 2024) ne’e.
Nune’e, nia dehan, iha tempu badak MACLN hamutuk ho Konsellu Kombatente Libertasaun Nasionál (KKLN) apela hodi hakoi iha ida-idak nia postu aministrativu hodi bele diminui tiha hakoi iha Jardim dos Herois Metinaro.
Nia dehan, Governu iha planu polítika atu estabelese jardim dos herois iha postu administrativu 65 iha territóriu nasionál maibé tenke iha restu mortál ba kombatente 100 ba leten.
“Ita atu konstrui jardim dos herois ida, restu mortal ka ema mate tenke 100 ba leten. Ha’u rasik apela ona ba ema hotu iha postu admnistrativu 65 katak veteranu mate hakoi iha postu de’it. Ha’u apela ida-ne’e bainhira sei hanesan sekretáriu Estadu Veteranu no agora ha’u ministru, sei ba ho ekipa apela tan dala ida kona-ba asuntu ne’e,” nia dehan.
Maibé. nia dehan, kona-ba Jardim dos Herois Metinaro sei la alarga tan ona, tanba rai ne’e Estadu labele apodera hela de’it hodi hakoi restu mortal ka mate-isin.
Tanba, se ema hotu mai hakoi iha jardim dos herois Metinaro ne’e oinsá mak dezenvolvimentu bele la’o. tanba ne’e atu di’ak-liu hakoi iha ida-idak nia munisípiu.
Governu ajusta ona dadus ema-mate 233,951 ba sistema
Governu liuhosi Minintériu Asuntu Kombatente Libertsaun Nasionál (MACLN) ajusta ona dadus ema-mate ba sistema no hein emprime, konfirmasuan ba baze hodi identifika ema mate ba funu hira no ema mate tan moras ka hamlaha ne’e hira.
“Ita rejistu ema mate hamutuk 233.951, maibé la signifika ida-ne’e mak defenitivu. Ekipa sei tun ba hodi halo konfirmasaun hamutuk ho autoridade no veteranu, nune’e bele hetene ema hira mak mate. Dadus ne’e ami hatama ona ba sistema hein hasai hodi ba buka tuir,” nia dehan.
Restu mortál ne’ebé seidauk hakoi mak iha jardim dos herois Aileu, Manufahi, no seluk tan no ida-ne’ebé mak hakoi ona mak munisípiu Baucau iha fatin rua mak postu administrativu Quelicai ho Laga nian.
Agora jardim dos herois Lautém niaan ne’e foin mak iha faze preparasaun no mós iha Maliana rai dudu hotu ona no hein halo moru protesaun.
Kona-ba ossuáriu Metinaro nian ne’e, ema sei kee kampa bainhira hotu hakoi ona tanba tailaun mak hotu.
Husu kona-ba polítika separasaun reziténsia nia mate isin ka ruin ne’e, nia hatán, dahuluk mak kombatente hotu-hotu hakarak mai hakoi iha Metinaro no bainhira nakonu mak taka ona, daruak mak kombatente feto ka mane mak mate hakoi iha Metinaro no oan ka ferik oan ka katuas oan la’ós veteranu hakoi ketak.
Ezemplu, nia dehan, hanesan ministru kuandu mate hakoi iha Metinaro entaun oan ho ferik oan la hakoi besik, entaun kulturalmente no esperitualmente laiha ona.
“Restu mortál ne’ebé iha hela ossuáriu no iha mahon sira-ne’e la’ós atu ba rekolla maibé ema barak sempre tau kestaun. Horibainhira ami ba halo audiénsia iha Parlementu Nasionál, iha Komisaun F, ho pergunta kona-ba rekolla restu mortál. Entaun ha’u rasik hatán no dehan ha’u rasik ema FALINTIL iha ai-laran no Sekretáriu Estadu Veteranu mós iha ai-laran. Agora ema ne’ebé ami hakoi mós la hetan maibé ita nafatin esforsu hodi buka. Ida-ne’e la signifika ita buka lahetan lori de’it fatin hodi hakoi, lae,” nia hateten.
Polítika VIII Governu Konstitusionál nian hodi rejista tuir uma-lisan atu hatene ema hira mak mate, ema nia ruin defísil atu hetan entaun labele obriga aan atu hetan ne’e labele, nune’e planu rejistu liuhosi rejistu formatu mak bele hatene ema hira mak mate no hira mak mate hamlaha.
“Hosi ne’e mak ita bele valoriza sira liuhusi kultura, relijiaun no valoriza rasik sira-nia istória,” nia hateten.
Oan Soru dehan, restu mortál rekolla hotu, barak ka oituan iha ona maibé seidauk haloot hotu mak hanesan iha ossoáriu Ermera ne’e iha 1.000 resin no Ainaro ne’e prosesu hela atu hakoi iha Jardim dos Herois.
“Polítika Governu nian mak buka hetan restu mortal mak haloot, no ita sei la uza fatuk hodi haloot. Ita foti ruin no fatuk ne’e husik ba tradisaun nian, labele kahor tradisaun ho Estadu. Tinan ne’e, ita tau osan hodi konstrui kampa atu haloot maibé ha’u labele dehan konstrui iha 2024, tanba maizumenus konstrui kampa finaliza iha 2025, nune’e 2026 ita bele hakoi hotu ona,” nia dehan.
Jornalista : Osória Marques
Editór : Cancio Ximenes
