DILI, 06 dezembru 2024 (TATOLI)–Diretór Organizasaun Naun Governamental Luta Hamutuk, José Alves da Silva, husu ba ema hotu liliu kargu xefia sira atu halo reflesaun ba loron mundiál Anti Korupsaun hodi hadi’a serbisu iha instituisaun públiku no privadu.
Nia hateten, ema hotu hakarak atu hakribit korrupsaun maibé iha kontestu Timor-Leste nian ne’e, korrupsaun sei nafatin buras iha Timor-Leste maske iha Komisaun Antí Korrupsaun, tanba ida-ne’e aktu individuál ne’ebé ema halo iha instituisaun públiku no privadu sei mosu.
“Selebrasaun loron mundiál antí korrupsaun 09 dezembru ne’e, di’ak-liu mak ema ida-idak refleta nia aan liuliu ba autoridade sira-ne’ebé mak iha poder atu foti desizaun hodi halo reflesaun. Katak, sá di’ak mak ha’u halo ona no sá di’ak mak ha’u hakarak kontribui hodi hatuur ka harii transparénsia kontabilidade iha nasaun ida-ne’e. Hodi nune’e, gastu sira-ne’ebé mak politika-na’in sira hasai bele benefisia ba iha nia povu tomak, atu bele garantia katak povu bele moris di’ak,” Diretór Luta hamutuk ne’e hateten ba Agência Tatoli, iha Faról, sesta ne’e.
Aktu korrupsaun iha Timor-Leste ne’e ema legaliza tiha, ezemplu saláriu boot maibé la sukat tuir nia serbisu, inventa folin sasán iha projetu sira liuhusi broker, no bu’at sira-ne’e mak autoridade ida-idak mak halo reflesaun ba nia aan atu halo ida-ne’e hodi halo prevensaun.
Nia dehan, esforsu ne’ebé mak Estadu ida-idak halo iha sensibilizasaun no kriasaun lei sira kona-ba Antí Korrupsaun no estabelese Instituisaun Antí-Korrupsaun, maske introdús ona liuhosi mídia oioinn, sorumutu direta no organizasaun sira maibé nafatin iha aktu korrupsaun.
“Entaun, saida mak ita esforsu, ita presiza kria sistema kontrolu ne’ebé mak di’ak, atu nune’e ita bele halo redusaun ba aktu korrupsaun sira. Tanba, ita hare hanesan ne’e, daudaun ne’e númeru korrupsaun Tmor-Leste ne’e nunka mais tun, entre mantein ka sae. Ema sira-ne’ebé asume kargu importante sira iha instituisaun Estadu sira la’ós bainbain no beik-teen maibé mesak matenek no grau estudu di’ak, maibé kontinua halo korrupsaun. Tanba, seidauk iha satisfasaun ema ida-idak ninian,” nia dehan.
Tanba ne’e, Estadu presiza esforsu aan atu bele kria sistema kontrolu di’ak ida hodi bele garante poupansa kontabilidade, prosesu atendimentu públiku, konkursu públiku no implementasaun atu minimiza uitoan.
“Sistema ne’ebé di’ak, ha’u fiar ema sei tauk tanba iha nasaun sira hanesan iha Austrália, Nova Zelandia no Suisa iha sistema di’ak no korrupsaun menus,” nia hateten.
Ezemplu, nia dehan, nasaun avansadu Xina iha lei ne’ebé metin ne’ebé implementa katak iha korrupsaun bele iha soe ba lafaek no ida-ne’e halo ema tauk.
“Ha’u sadik ita-nia na’in-ulun politiku no kargu xefia sira bele halo kompromisu rasik. Sé de’it mak mai halo subornu, ha’u rasik sei prosesa nia. Só kompromisu ida-ne’e mosu hodi redús korrupsaun no abitua han ita kosar been no foti tuir nia direitu no kbiit,” nia dehan.
Vise Diretór HAK, Antoninho Delimas mós sujere ba Komisaun Antí Korrpsaun (CAC, sigla portugés) atu halo serbisu ho di’ak hodi kombate korrupsaun iha Timor-Leste.
“Loron mundiál Antí Korrupsaun bolu atensaun ba servidór Estadu no Governu atu hala’o kna’ar ho loloos hodi labele na’ok osan Estadu nian. Korrupsaun foku ba servidór Estadu sira, tanba osan públiku no povu nian iha Orsamentu Jerál Estadu no nia ezekusaun sira hodi la’o tuir dalan loloos,” nia dehan.
Nia husu ba CAC halo serbisu investigasaun kle’an, bainhira iha kazu korrupsaun ruma no mós Ministériu Públiku kona-ba prosesu aktu korrupsaun sira.
“Ministériu Públiku tenki lori ba Tribunal atu hodi nune’e bele hatudu ba públiku katak instituisaun sira hala’o knar di’ak, entaun ne’ebé komete krime ne’e ba prizaun ho nune’e ema seluk seu labele la’o tuir,” diretór dehan.
Kargu xefia CAC tenke ema independente
Alinde ne’e, Luta Hamutuk husu atu kargu xefia sira iha CAC tenke indika ema independente, nune’e CAC ninia serbisu ne’e bele la’o ho másimu,
Nia dehan, serbisu CAC nian seidauk másimu tanba sei iha intervensau polítika no vontade husi komisáriu sira no provedória direitu umanu sira-ne’e nomeadu hosi partidu maiória.
“Durante ne’e laiha ema ida hamriik hanesan kandidatu independente loloos hodi hala’o funsaun ba hetan konfiansa iha kargu xefia. Tanba ne’e mak ema dehan CAC ne’e kawan asegura kolega ka amankan kawan, atu segura malu, tanba konfiansa polítika ida ita labele nega,” nia dehan.
Tanba ne’e mak lei ne’e estabelese no kna’ar responsabilidade mensiona di’ak, maibé sira labele ezekuta di’ak. Ezemplu, partidu ida-ne’ebé mak hili no iha membru autór ba korrupsaun labele ba prosesa no sei husik pendente la’ós termina.
“Serbisu onestu no integridade ne’e hanesan laiha iha institutu sira hanesan ne’e. Dalan di’ak-liu ne’e muda rekezitu ba nomeasaun, tenke fihir ema-ne’ebé mak mete iha partidu no iha profisionál no koñesimentu lei,” nia sujere.
Nia dehan, nomeasaun ba kargu xefia sira hanesan tenke iha esperiénsia serbisu investigasaun no ida-ne’e bele hili husi Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) no FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL).
Jornalista : Jesuína Xavier
Editór : Cancio Ximenes
