DILI, 26 jullu 2022 (TATOLI) – Sekretáriu Jerál Konsellu Superiór Muzulmanu, Boaventura Soares da Silva hateten, presiza halo estudu antropolojia no sosiolojia atu halo estudu no atualizasaun ba kultura Timor-Leste husi antropologu no sosiologu sira tanba importante.
“Uma-lisan sai mós hanesan identidade kultutra povu ida nian sentru ka núkleu husi ita-nia identidade kulturál konserteza ne’e importante ba Timor-Leste hola parte ita-nia identidade nasaun ne’e nian,” Sekretáriu jerál Konsellu Superiór Muzulmanu, Boaventura Soares da Silva hateten ba jornalista Tatoli iha ninia knaar fatin, Caicoli, tersa ne’e.
Tuir Sekretáriu jerál ne’e katak Uma-lisan ne’e, nu’udar timoroan, presiza valoriza no kuidadu hanesan eransa bei-ala sira husik hela.
“Ita valoriza rekezitu patrimóniu sira ne’e tanba hanesan povu konserteza, nakait ba ita-nia istória, ita-nia identidade, ita valorize. Tanba ne’e, ita hanesan povu, hanesan nasaun, konserteza ida ne’e plataforma fundamentál ba povu ida nian i parte ami nian ita sempre valoriza saida de’it mak Estadu ida ne’e asegura”.
Nia mós fó-hanoin katak maske iha era modernu nu’udar Timor-oan tenki bali, foti no kaer-metin identidade Timor oan nian ne’ebé iha antes rai ne’e tama iha era globalizadu hodi koñese buat oi-oin.
“Ita atualiza situasaun sira ne’e ho mundu globalizadu mas keta haluha ida ne’eba mak ita-nia riku-soin ne’ebé ita presiza konserva ita presiza rai halo di’ak para ita bele hatudu katak ida ne’e mak ita-nia nasaun ida ne’e mak ita Timór”.
Autoridade izlámika ne’e mós hatete Uma-lisan sia hanesan sentru kulturál ne’ebé hatudu personalidade ema Timór nian.
“Timor-Leste daudaun ita sai hanesan ita-nia uma-lisan, sai hanesan sentru kultura, sentru identidade, sentru personalidade Timór nian mas ita mós haree loloos buat barak mak ita laiha, kuaze joven barak mak la identifika aan hanesan ita-nia karatéristika Timór nian”.
“Ohin loron kultura li’ur, sivilizasaun husi li’ur nian mas domina Timór nia situasaun sira ne’e que loloos prontu ita adapta ho mudansa sira ne’e maibé buat balun mak presiza konserva, valoriza rai hanesan ita-nia riku-soin ne’e mak importante liu”.
Iha sorin seluk, maske nune’e labele nega katak Timór daudaun iha hela sofrimentu ninia laran tanba impaktu husi tempu kolonializasaun no okupasaun ilegál ne’ebé halo uma-lisan barak hetan estragu.
“Uma-lisan ne’e hola parte propriedade identidade povu ne’e nian mas ita sofre mós mudansa barak. Ita iha périodu hirak mak ita sofre liu-liu períodu koloniál portugés nia tempu, tempu Indonezia nian ne’ebé mai ho maneira interupsaun ho povu ida ne’e; buat barak mak ita senti lakon, buat barak mak ita senti la konserva tuir buat saida mak ita iha,” nia rekoñese.
Nia mós husu ba Estadu atu labele fó de’it osan maibé halo mós estudu ida kona-ba kultura liu-liu uma-lisan.
Nia sujere, atu Estadu alende kria lei maibé mós hamosu meiu liuhusi alokasun orsamentu atu apoi dezenvolve di’ak liután Uma-lulik sira iha área rurál enfrenta difikuldade hanesan falta rekursu.
“Ita mós tenki halo estudu tanba ita-nia uma-lisan ne’e, nia tenki mós dinámiku, nia tenki adapta mós porque mundu globalizadu ita tenki adapta ho situasaun signifika kultura em si, tradisaun ne’ebé ita iha tenki mós dinamiza buat sira ne’e. Entaun presija maluk sira ne’ebé iha estudu própriu liu-liu sira antropolojia, sosiolojia atu halo estudu, para halo atualizasaun ba ita-nia kultura ne’e,”
Estudu ne’ebé presiza halo, tuir autoridade Izlámika, ninia foku mak oinsá hatene di’ak surjimentu uma-lisan no korelasaun uma-lisan ho étniku seluk tanba tuir ninia haree uma-lisan barak iha Timor (enjerál kultura), hanesan ho Timór osidentál hanesan Kupang, Sumba no selseluk tan.
“Haree nia risk prinsipál ne’e saida, uma-lisan ne’e nia-hun ne’e halo nusa? mai husi ne’ebé? Ne’e tenki haree, ita iha jenolojia família tanba Uma-lisan ne’e konserva buat barak iha laran (arvóre família), ciri-khas (Karakterístika típiku) loos ne’e mak saida?”.
“Ema bolu dehan animizmu, politeízmu, dinamizmu no monotizmu ne’e ita tama iha era ida ne’ebé nian, tama iha konseitu rekezitu kona-ba hatene povu ne’e sei iha faze animizmu; ninia plataforma pensamentu tenki hanesan ne’e, relasaun ho Maromak ne’e tenki hanesan ne’e,” nia tenik.
Autoridade relijioza ne’e esplika, ema, povu ne’ebé sei iha nosaun Maromak ne’e konsidera hela katak natureza ne’e mak iha nia klamar, iha nia espiritu entaun ida ne’e mak konseitu anemizmu. Segundu, konseitu dinamizmu ne’e povu ne’ebé dezenvolve ona katak Maromak ne’e iha ona nia nkonseitu ne’ebé bo’ot liu fali ona; la’ós natureza ne’e de’it.
Tuirmai, konseitu politizmu; “poli” ne’e barak “tizmu” ne’e Deus. Maromak barak. Monotizmu ne’e Maromak ne’e ida de’it ne’e maka Judaizmu (Israel oan sira), Kristianizmu ho Izlamizmu ne’ebé iha Bíblia sira iha ne’e; sira iha nosaun, Maromak mak halo mundu ne’e, ne’e iha ona relijaun tolu ne’e mak ida ne’e.
Notísia relevante:Lia-na’in: Uma-lisan halibur jerasaun sira
Jornalista: José Belarmino de Sá
Editór: Rafy Belo
