iklan

OPINIAUN

Edukasaun versus dezenvolvimentu

Edukasaun versus dezenvolvimentu

Heriberto Soares Pedro.

Hosi Soares Pedro*)

“Education is the most powerful weapon which you can use to change the world” (Nelson Mandela). 

Iha loron segunda (14 novembru 2022) deputadu sira iha Parlamentu Nasionál aprova orsamentu jerál Estadu (OJE) 2023 ba Ministériu Ensinu Superiór Siénsia no Kultura (MESSK) ho montante $5,931,424 iha espesialidade ho votu a-favór 39, kontra 0 no abstensaun 21. Iha debate ne’e, ko’alia kona-ba funsaun servisu Estadu durante ne’e no problema ida iha debate ne’e mak ko’alia kona-ba oinsá atu hadi’a kualidade edukasaun iha Timor-Leste.

Edukasaun sai atensaun boot ba povu ohin loron mak Estadu liuhosi deputadu no deputada sira-ne’ebe hanesan reprezentante povu iha uma fukun Parlamentu Nacional (PN) hato’o sira-nia lamentasaun, tanba edukasaun iha Timor-Leste presiza hadi’a kualidade liuhosi hadi’a eskola fatin, rekruta manorin-na’in no hadi’a sistema edukasaun sira.

Edukasaun diak mak foinsa’e no sidadaun sira bele aprende no kompreende siénsia mós ho di’ak. Tanba siénsia hanesan reprezentasaun ka imajen ida hodi deskobre mundu ida-ne’ebe mak dook hosi ita-nia observasaun jerál nian. Katak mundu ne’e dook tebes. Siênsia ita konsidera hanesan halibur faktu no siénsia lori ita ba koñese mundu ne’ebé dook, hanesan de’it ita loke janela ida iha dadeersan rai nakaras.

Maibé ikus-ikus ne’e, siénsia ita simu hanesan asaun reál ne’ebé mak ema hotu presiza hodi haka’as an estuda no kompreende. Iha ne’e, ita bele dehan katak siénsia ita mós bele konsidera hanesan prosesu formasaun ida-ne’ebé mak loron ba loron dezenvolve no la’o bebeik tuir modernizasaun mundu nian.

Konseitu kona-ba siénsia nian ida-ne’ebé uluk ita konsidera katak nia metin no dura ona, maibé realidade hanesan Lei Newton nian, ikusmai mós presiza halo mudansa no dezenvolve, tanba labele fó esplikasaun ida-ne’ebé mak klaru no kle’an ba mundu atu kompreende ho di’ak. Iha ne’e, ita hatene katak bainhira konseitu ema ida-nian kona-ba problema sosiál ne’ebé mak sei iha relasaun ho mundu mak iha ne’e mós ema ida-idak iha ninia matenek ka siénsia ne’e hahú mosu no hodi fó responde ba realidade mundu nian. Asaun ne’e akontese liuhosi edukasaun, iha ne’ebé edukasaun mak bele eduka ema no lori ema idaK-idak hodi to’o ba iha hanoin no halo analiza kle’an kona-ba saida mak akontese iha realidade moris sosiedade nian.

Edukasaun hanesan prosesu ne’ebé mak naruk no nafatin iha ninia kontinuasaun hosi tempu ba tempu. Bainhira moris ita hotu hetan edukasaun báziku hosi ita-nia família kona-ba oinsá atu hakat, la’o, han, apreende fó komprimenta no kuidadu saude. Edukasaun ida-ne’e realidade ita hanaran edukasaun naun-formál. Bainhira iha hahú tama eskola, ita komesa ho hakerek, lee no apreende oinsá atu kompreende konseitu ruma no ita mós hatoman an hodi hanoin ho krítiku. Edukasaun naun-formál hanesan edukasaun ida-ne’ebe mak ema hotu sente no hala’o.

Maibé iha parte edukasaun formál nian ne’ebé mós mak importante, seráke iha ne’ebé maioria mós ita barak la la’o liu. Tanba iha ne’ebá mosu injustisa hanesan maioria ema ki’ik, ki’ak nia oan balun la asesu ba eduaksaun formál ida-ne’e. Realidade ida-ne’e, ita bele dehan katak bainhira la’o liuhosi edukasaun formál, iha ne’e mós iha dezenvolvimentu ida mak ita bele sente. Maibé, ho edukasaun no siénsia ne’ebé mak ita iha ne’e, iha ninia lala’ok ka karaterístiku dezenvolvidu. Ita bele dehan moris hanesan asaun ida-ne’ebe mak ita presiza halo buat balun.

Aman edukasaun Indonézia nian, Ki Hajar Dewantara, haktuir katak oinsá edukasaun ne’e importante duni. Iha tempu uluk kedas, ema foinsa’e sira matan hateke ba dook hodi hafuhu odamatan dezenvolvimentu ne’ebé mak hahú nakloke an. Ita bele dehan hanesan oportunidade ida-ne’ebe mak nakloke ona. Hanesan evidénsia akadémiku hatudu iha ne’ebé nasaun ida-ne’e moris mai hosi edukasaun ne’ebé mak ita-nia lideransa polítika sira uluk hetan ona hosi nasaun sira hanesan Macau, Portugál no Indonézia.

Iha ne’ebé hodi motiva sira liu-liu hanesan Senhor Francisco Xavier do Amaral (aman proklamadór) hodi proklama unilateralmente Proklamasaun Independénsia iha 28 novembru 1975. No ukun an ne’ebe akontese loron sia (9) de’it. Maibé ho espiritu matenek ne’ebe mak sira iha, nafatin luta no hetan ukun rasik an total liuhosi referendu (30 agostu 1999) no restausa independénsia iha loron 20 maiu 2022.  Husi ne’e ita haree oras ne’e edukasaun iha ita-nia rain hahú la’o ho di’ak maske seidauk 100%.

Ho sitausaun ne’ebé mak ohin loron ita enfrenta mak ita-nia edukasaun ne’ebe mak seidauk la’o ho hanesan. Iha ne’ebe eskola barak ona iha ita-nia rai, maibe realidade eskola ne’e sei mosu prátika irregularidade no injustisa. Tanba maiória ema-ne’ebe mak kontinua eskola ba iha nivél ensinu superiór (universitária) ema ne’ebé mai hosi família ne’ebé mak ita bele dehan iha forsa ekonomia ne’ebé mak iha atu nune’e bele suporta sira-nia oan hodi asesu ba edukasaun. Realidade ida-ne’e, ita haree hanesan realidade kultura ne’ebé mak rejenerasaun hosi uluk to’o mai agora. Hanesan iha tempu uluk xefe no liurai nia oan de’it mak bele eskola.

Atu hamoos sistema ida-ne’e iha ita-nia rain, ita presiza ita-nia Estadu ida-ne’ebe mak iha kompromisu polítika ho di’ak, hodi hadi’a no promove edukasaun iha ita-nia rain. Tanba agora ema hotu hakarak no asesu ba edukasaun. No, pergunta mak ne’e; eskola ne’ebé mak ami atu ba no eskola ne’e semestre ida selu hira? Hosi ne’e, loos duni, Paulo Freire ne’ebe mak iha konxiénsia edukasaun konsidera katak edukasaun ne’e hanesan istrumentu liberdade ida hosi buat hotu, hosi la hatene, hosi la kompreende no hosi opresaun hotu iha sosiedade.

Iha nasaun Timor-Leste, eskola sira la’ós harii de’it hosi Estadu maibé mos parte sira seluk. Kontestu Timor-Leste eskola maioria harii hosi Misaun Igreja (katólika), iha ne’ebé mak produz ema matenek timoroan lubuk ida no hodi konsege duni harii, forma, kontinua no to’o ikus kosege lori duni Timor-Leste ba hetan libertasaun.

Ho ida-ne’e, ita bele hatene katak Estadu tenke servisu maka’as hodi reforsa kualidade edukasaun ne’ebé mak iha ona. Tanba nasaun ida atu ba oin ka dezenvolve mak edukasaun sai primeiru pilár ba konstrusaun Estadu. Ita haree agora daudaun Estadú hahú book an hodi harii bibleoteka nasionál no mos ajuda osan ba kbiit laek sira nia oan hodi hetan edukasaun.

No saida mak hakarak atu di’akliu tán mak Estadu tenke kontinua ativu programa ne’ebe iha ona ne’e ho di’ak, no kontinua promove sistema edukasaun ne’ebé mak di’ak ba parte hotu iha teritóriu tomak iha Timor-Leste.

Ho problema edukasaun ne’ebé mak agora daudaun ita hasoru, saida mak ita atu halo hodi nune’e ita-nia edukasaun iha ita-nia rai bele lalais dezenvolve?

Importante ba ita atu halo mak nafatin tau prioridade ba kualidade edukasaun no nafatin motiva malu hodi haree no hadi’a sistema edukasaun iha futuru mai.

Ita-nia Estadu hahú no hala’o ona, agora presiza ita-nia kolaborasaun iha parte hotu, nune’e edukasaun bele kontinua la’o di’ak tuir regra edukasaun formál ne’ebe mak ita hotu mehi no hakarak. Tanba edukasaun in-formál de’it seidauk to’o, ita presiza hadi’ak liután ita-nia edukasaun formál iha ita-nia rai doben Timor-Leste.

Moris hanesan lala’ok ida hodi halo dezenvolvimentu. Ita-nia líder polítiku sira hotu ne’ebé mak ita rasik koñese sira ho di’ak, bainhira iha sira-nia kampaña polítika, sira hala’o no hato’o promesa oioin no promesa importante ida mak hadi’a no hadi’ak kualidade edukasaun no hakarak ita-nia edukasaun sai edukasaun ne’ebé mak modernu no hodi bele kompete mós ho nasaun sira seluk iha mundu. No balun mós promete katak edukasaun gratuita ba ita hotu maibé realidade bainhira sira kaer kargu ka kaer ukun iha Governu, área edukasaun ba sira la importante ona tanba sira hanaran an matenek no hatene buat hotu.

Ikusmai, edukasaun iha ita-nia rain nafatin la’o haksadak no boot sira-nia oan nafatin asesu ba iha edukasaun ne’ebé mak di’ak no povu babain nia oan nafatin asesu ba eduksaun sira-ne’ebé mak laiha kualidade no balun mós susar tebes atu asesu ba edukasaun. Nune’e, sira deside hodi sai hosi eskola no hili dalan seluk ba moris hanesan fa’an sasán iha dalan ibun hodi ajuda no apoiu nesesidade bázika família nian.

Ikusliu hakarak hateten de’it katak, edukasaun ne’e importante tebes ba ema liuhosi eskola. Tanba ne’e, hakarak mós konvida ita hotu ne’ebé mak hetan ona edukasaun di’ak, ita presiza hakaas ita-nia an hodi estuda maka’as, nune’e esperansa nasaun ne’e nian nafatin tula iha ita-nia kba’as, ho nune’e iha futuru mai ita bele lori dezenvolvimentu edukasaun ne’ebé mak diak ba ita-nia rai doben Timor-Leste.

Husu ba inan aman sira nafatin haka’as no dudu oan sira hodi kontinua eskola tanba edukasaun la konñese ema ki’ak ka riku, tanba edukasaun ema hotu nian. Iha ne’e, ita bele kria no promove edukasaun iha ita-nia rai ho di’ak no ita nia nasaun mós aban bainrua bele ukun hosi ita matenek Timor-Leste nia oan rasik no ita foin sente no orgullu mós katak ita mós bele.

Ita Timor-Leste nia oan, ita mós matenek. Nafatin hakilar ba mundu katak ami matenek, ami hatene, ami mós bele, Timor-Leste bele. Iha edukasaun mak iha dezenvolvimentu, hanesan Nelson mandela hateten; “Edukasaun hanesan kilat ne’ebé iha liu kbiit ka forsa ne’ebé ita-boot uza atu muda mundu”. (*)

*) Hakerek Na’in Alumni Eskola Sekundária No. 1 Laulara, Aileu. Vida Misionáriu hosi Kongregasaun SVD.

 

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!