DILI, 13 Maiu 2026 (TATOLI)-Prezidente Komisaun Funsaun Públika (KFP), Agostinho Letêncio de Deus, hateten númeru forsa traballu iha administrasaun públika laiha balansu ho númeru populasaun ne’ebé iha atu atende.
Nia dehan evolusaun forsa traballu iha tempu UNTAET define ona katak funsionáriu públiku iha rihun 12 uza konseitu rásiu no momentu ne’ebá país iha populasaun tokon 1,2. To’o iha tinan 2007, rejista funsionáriu públiku permanente rihun 10-resin no rekruta mós funsionáriu temporáriu liu rihun 11.
Nia lembra katak situasaun iha momentu ne’ebá funsionáriu temporáriu sira-nia pagamentu liuhusi bens no servisu no haree verba ne’e nia utilizasaun ba liu serbisu operasionál. Iha primeiru mandatu Komisaun nian, deside tiha katak sira ne’ebé temporáriu ne’e konverte tiha ba funsionáriu permanente no hahú iha tinan 2008 mai forsa traballu to’o ona rihun 30-resin.
“Bainhira ita konverte tiha ba rihun 30-resin, ministériu sira kontinua rekruta nafatin funsionáriu temporáriu, entaun até 2015 forsa traballu besik ona rihun 50, no mai to’o 2020 atinje rihun 50. Husi ne’e, nia sa’e rápidu até 2023 atinje rihun 70 ne’e mak to’o hela agora ne’e”, nia hateten.
Evolusaun ne’e kompara ho Timor-Leste iha populasaun millaun 1,3. “Konkorda katak ita-nia númeru ne’e laiha balansu ho populasaun ne’ebé ita atu atende”, nia dehan.
Nune’e mós alokasaun orsamentu Estadu ba saláriu no vensimentu iha tinan 2015 menus husi millaun $200, maibé agora liu ona millaun $500.
“Ida ne’e tanba evolusaun forsa traballu ne’ebé mai husi governasaun ida ba governasaun seluk. Problema ida ne’e mós, tanba Komisaun Funsaun Públika kontrola de’it mak funsionáriu permanente, enkuantu kazuál no termu sertu fó ba ministériu idaidak mak kontrola. Iha ne’e mós liña ministériu sira utiliza osan iha bens no servisu para selu termu sertu ho kazuál”, salienta.
Prezidente Komisaun Funsaun Públika ne’e hateten númeru funsionáriu hotu rejistu iha KFP hamutuk rihun 75-resin, kompostu husi funsionáriu permanente, ajente, kazuál ou termu sertu. Husi númeru ne’e iha rihun 39-resin hanesan funsionáriu permanente no ajente administrasaun.
Tanba ne’e mak iha Oitavu Governu define tiha katak hothotu ne’ebé ho estatutu hanesan forsa traballu nia verba alokasaun ba saláriu no vensimentu, maibé Komisaun seidauk bele kontrola.
Hahú husi Outubru 2025, Komisaun rejista hothotu no bazeia ba dekretu lei 3/2026 Termu Sertu nian foin mak aprova daudaun ne’e asegura ona atu iha balansu saláriu tantu ba funsionáriu permanente, asesór nasionál komu internasionál.
“Solusaun saida mak ami hakarak hato’o. Iha tinan ne’e, ami hato’o tiha ona ba Konsellu Ministru iha prioridade lima entre prioridade sira ne’e ita tenke iha duni definisaun ba totál forsa traballu kada ministériu hira”, nia katak.
Tuir Komisaun, definisaun ida forsa traballu ne’e la’ós bazeia ona ba númeru populasaun maibé sei uza konseitu The Rigth Size, katak funsionáriu sira ne’ebé númeru boot ona la hamenus, maibé ho polítika reforma obrigatória neineik sei reforma no tenta atu halo balansu entre rekrutamentu sira ho reforma.
Aleinde ne’e, sei halo mós reajustamentu sira ne’ebé agora kazuál atu tuir mós prosesu teste rekrutamentu, depois karreira Komisaun define tiha, nune’e labele mantein iha kazuál maibé balun tama ona ba permanente.
“Ami tenta atu iha prosesu ida transparante, tanba ita-nia prosesu teste eletróniku. Entaun, forsa traballu ami sei propoin ba Governu atu define númeru forsa traballu no ao mesmo tempu ami sei rezolve númeru ida agora barak liu kuaze rihun 24 hanesan kazuál, garante sira-nia estatutu”, afirma.
Notísia relevante: https://tatoli.tl/2026/05/12/kfp-rejista-funsionariu-75-894-iha-administrasaun-publika/
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora




