ME rekoñese falta profesór Portugés, Tetun no Desportu, rekrutamentu sei hala’o iha 2027

DILI, 29 Outubru 2026 (TATOLI)—Ministériu Edukasaun (ME) rekoñese katak eskola sira sei enfrenta falta profesór Língua Portugés, Língua Tetun no Desportu, maski Governu hala’o ona rekrutamentu iha 2025 no 2026.
Tanba ne’e, ME iha planu atu rekruta profesór na’in-300 resin hodi troka sira-ne’ebé tama idade reforma sei hahú iha 2027, hodi responde ba situasaun ne’ebé hamosu kestaun kona-ba oinsá Ministériu garante kontinuidade no kualidade aprendizajen ba estudante sira.
Diretór Nasionál Ensinu Sekundáriu Jerál, Benjamin Fernandes, hateten katak falta profesór ba disiplina hirak-ne’e akontese tanba vaga rekrutamentu ne’ebé loke ona seidauk hetan kandidatu sufisiente atu prenxe nesesidade eskola sira-nian.
“Foin daudaun ita loke vaga, maibé vaga ne’e ema la prenxe. Tanba ne’e, la’ós Ministériu mak lakohi loke vaga, maibé tinan oin Ministériu sei kontinua loke vaga atu hatán ba preokupasaun ne’ebé eskola sira enfrenta durante ne’e,” Benjamin dehan ba TATOLI liuhusi telefone, Kinta ne’e.
Benjamin esplika katak rekrutamentu profesór iha futuru sei bazeia ba nesesidade eskola sira-nian, inklui atu troka profesór sira-ne’ebé tama ba idade reforma.
“Tanba ne’e, ami sei rekruta bazeia ba nesesidade ne’ebé iha. Ezemplu, eskola ne’ebé menus profesór Língua Portugés, ita rekruta profesór Portugés,” nia esplika.
Kona-ba disiplina Desportu, Benjamin informa katak ME sei servisu hamutuk ho Ministériu Ensinu Superiór, Siénsia no Kultura (MESSK) no Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL) atu avalia no dezenvolve programa lisensiatura iha área desportu.
“Ami servisu hamutuk ho MESSK no UNTL atu prepara manorin tuir nesesidade ne’ebé ami presiza, tanba Lei Baze Edukasaun hatete katak ema ne’ebé atu hanorin iha nivel sekundáriu tenke iha grau lisensiatura, la’ós Diploma III,” Benjamin subliña.
Maski nune’e, nia hateten katak, ba disiplina Desportu, Ministériu sei kontinua fó oportunidade ba profesór sira ho Diploma III atu hanorin, enkuantu seidauk iha profesór ho grau lisensiatura atu prenxe vaga sira-ne’e.
“Bainhira iha lisensiatura, ita sei rekruta tutuir. Maibé, se ita hakarak buat hotu la’o hanesan ohin mehi aban realiza, ha’u hanoin katak ida-ne’e difísil. Tanba ne’e, husik sira ho grau Diploma III atu hanorin uluk,” nia afirma.
Eskola sekundária sira sei enfrenta falta manorin
Adjuntu Diretór Eskola Sekundária Téknika Vokasionál—Eskola Ekonomia no Komérsiu, Fernando Marques, hateten katak eskola ne’ebé nia lidera atualmente falta profesór Língua Portugés na’in-rua, tanba profesór sira-ne’e tama ba idade reforma, maibé to’o agora seidauk hetan substituisaun.
“Substituisaun seidauk mai to’o agora, maibé Ministériu hatete ona katak sei iha posibilidade atu halo rekrutamentu iha tempu badak,” nia dehan.
Fernando mós husu ba ME atu aumenta profesór ba disiplina sira seluk, inklui Multimedia na’in-ida, Inglés na’in-ida no Língua Portugés na’in-rua.
Enkuantu, Diretór Eskola Sekundária Jerál Fitun Naroman Timor Lorosa’e (ESJ-FINANTIL), Aniceto Berlelo, hateten katak eskola ne’e iha profesór hamutuk na’in-78, maibé númeru ne’e seidauk sufisiente atu atende nesesidade disiplina hotu, liuliu Língua Portugés, Língua Tetun no Desportu.
“Ita iha profesór na’in-78, maibé ida-ne’e seidauk to’o, tanba iha disiplina balun ne’ebé laiha profesór, ezemplu Língua Portugés, Tetun no Desportu,” nia hateten.
Aniceto esplika katak, atu estudante sira labele lakon direitu ba aprendizajen, profesór balun oferese an voluntariamente atu hanorin disiplina sira-ne’ebé seidauk iha profesór.
Tanba ne’e, nia rekomenda ba ME atu fó prioridade ba rekrutamentu profesór ba disiplina Língua Portugés, Língua Tetun, Desportu no disiplina sira seluk ne’ebé sei enfrenta falta profesór, hodi garante katak estudante sira hetan prosesu aprendizajen ne’ebé adekuada.
Eskola bázika mós husu profesór adisionál
Iha parte seluk, Diretór Eskola Bázika Sentrál (EBC-sigla portugeza) Daralau, Manuel Soares da Silva, hateten katak eskola ne’e sei enfrenta falta profesór no hein katak rekrutamentu foun iha tinan oin bele responde ba nesesidade ne’ebé eskola aprezenta ona ba ME.
“Tanba ami-nia pedidu kona-ba falta profesór, ami hato’o hotu ona ba Ministériu Edukasaun, maibé seidauk hetan resposta. Ami hein katak liuhusi rekrutamentu iha tinan oin, Ministériu Edukasaun bele koloka profesór ba ami-nia eskola tuir pedidu ne’ebé ami hatama ona,” nia esklarese.
Manuel hatutan katak EBC Daralau presiza profesór adisionál ba disiplina Língua Portugés, Tetun no Inglés. Nia esplika katak eskola sentrál no eskola filiál sira presiza profesór tan ba disiplina hirak-ne’e, ho totál pedidu profesór na’in-sanulu (10) ne’ebé aprezenta ona ba ME.
Nia informa katak to’o agora EBC Daralau iha profesór hamutuk na’in-12 no estudante hamutuk 1.200.
ME prepara rekrutamentu ba profesór na’in-300 resin iha 2027
Hatán ba preokupasaun hosi eskola sira-ne’e, Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares, hateten katak Komisaun Funsaun Públika (KFP) konfirma ona dadus kona-ba profesór na’in-300 resin ne’ebé sei tama ba idade reforma iha tinan 2027.
Tanba ne’e, ME prepara ona planu rekrutamentu no atualiza kuadru pesoál manorin nian atu hahú prosesu rekrutamentu iha tinan oin.
“Dadus fixu ona katak profesór na’in-300 resin mak sei reforma iha 2027. Nune’e, ita iha ona planu atu hahú rekrutamentu ho totál profesór na’in-300 resin hodi troka profesór sira-ne’ebé tama ona ba idade reforma no prenxe kuadru pesoál manorin nian,” ministra ne’e dehan ba jornalista sira iha Salaun Ian Martin, Balide.
Ministra Dulce de Jesus Soares esplika katak, tuir planu inisiál, rekrutamentu profesór foun sira-ne’e atu hala’o iha tinan 2026. Maibé, tanba KFP iha mós responsabilidade atu hala’o rekrutamentu ba Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) no Ministériu Saúde, ME deside adia prosesu rekrutamentu ne’e ba tinan 2027.
Nia hatutan katak rekrutamentu ne’e sei kobre nivel ensinu hotu-hotu, hahú hosi pré-eskolár, ensinu báziku, ensinu sekundáriu jerál to’o ensinu sekundáriu tékniku-vokasionál.
Kontestu
Falta profesór ba disiplina importante sira kontinua sai dezafiu ba sistema edukasaun Timor-Leste. Iha Janeiru 2026, Diretór Nasionál Rekursu Umanu ME, João Amaral, hateten katak Ministériu sei analiza kuadru profesór permanente no nesesidade kada eskola antes koloka profesór foun sira atu responde ba falta manorin. Iha períodu hanesan, ME mós informa katak profesór na’in-558 simu posse hanesan profesór permanente ba ensinu sekundáriu jerál no tékniku-vokasionál.
Antes ne’e, iha Agostu 2025, ME relata katak vaga rekrutamentu ba disiplina Língua Portugés, Tetun no Desportu balun seidauk prenxidu, tanba númeru kandidatu ne’ebé pasa selesaun la to’o ba vaga disponivel. Situasaun ne’e hatudu katak abertura vaga mesak la garante katak eskola hotu-hotu hetan profesór iha disiplina ne’ebé presiza.
Nune’e, planeamentu rekrutamentu tenke konsidera númeru profesór ne’ebé tama ba reforma, distribuisaun profesór entre eskola sira no disponibilidade kandidatu ho kualifikasaun ne’ebé nesesária atu garante kontinuidade prosesu aprendizajen.
Lee notísia relevante sira:
- ME sei koloka profesór barak liután iha eskola sira – TATOLI, 7 Janeiru 2026
- ME sei koloka profesór 700 besik iha eskola sekundária jerál no tékniku-vokasionál – TATOLI, 6 Agostu 2025
- Falta profesór afeta disiplina Portugés, Tetun no Edukasaun Fízika iha FINANTIL – TATOLI, 5 Janeiru 2026
- ME husu diretór eskola sira halo jestaun ba falta profesór – TATOLI, 7 Abril 2025
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade

