Husi Dili lori saudade, mate hatohar lais saudade nia delun

BAUKAU, 12 Novembru 2026 (TATOLI)—Iha Evanjellu João 11:25, Kristu ko’alia kona-ba moris no moris-hias ida-nian, fó esperansa ba ema sira-ne’ebé hasoru mistériu mate. Maibé ba ema ne’ebé sei hela iha mundu, mate sempre lori pergunta barak ne’ebé la fásil atu hetan resposta.
Mate ne’e mistériu ida. Ita hakat sai husi uma ho mehi atu filafali, maibé laiha ema ida mak deskobre katak sei fila ho hamnasa ka ho lutu. Dalaruma, viajen ne’ebé hahú ho esperansa atu hasoru família, termina ho mate ne’ebé taka dalan molok to’o uma.
Ne’e mak akontese ba Gaudêncio Marques Figueiredo, ne’ebé kolega no ema barak koñese ho naran Dedé.
Iha Kuarta (11/11/2026) kalan, Dedé sai husi Dili ho objetivu ida-ne’ebé simples, maibé signifikativu ba nia moris: fila bá Baukau atu hasoru feen no oan na’in-haat. Nia hakarak aproveita feriadu nasionál iha loron tuirmai (12 Novembru) atu hamutuk ho família, hafoin husi tempu ne’ebé nia dedika ba servisu no atividade profisionál.
Nia bá ho esperansa katak família hein hela ninia prezensa. Maibé, dalan ne’ebé nia hili atu fila bá ema sira-ne’ebé nia hadomi, la konsege lori nia to’o iha odamatan uma nian.
Iha kalan ne’ebá, tuku hitu resin, bainhira Baukau besik ona sai nia destinasaun, Dedé ne’ebé hakarak atu fahe saudade ho família nakfilak ba akontesimentu trájiku ida. Mate hatohar lais tebes saudade nia delun. Nia hetan asidente tráfegu hodi hakotu nia vida. Nia xoke kamioneta Fuso ho motór, ne’ebé para iha dalan tanba avaria.
Akontesimentu ne’e akontese iha área Lanud, Suku Tirilolo, Baukau Vila, hela de’it distánsia kilómetru tolu ka haat atu to’o iha nia família nia destinasaun. Viajen ida-ne’ebé hahú ho objetivu atu hasoru família, mout leet iha dalan. Mehi ida atu hamutuk ho ema sira-ne’ebé nia hadomi, taka ho lutu ne’ebé família la prepara atu enfrenta.
Mehi Mestradu ne’ebé besik atu sai realidade
Iha triste nia laran ne’e, iha tan mehi ida-ne’ebé Dedé besik atu atinje, maibé la konsege no sei la konsega ona.
Fulan ida tan, iha Dezembru tinan ne’e, Dedé planeia atu ramata nia estudu no hetan títulu Mestradu iha área Komunikasaun husi Universidade Mercu Buana (UMB), Jakarta, Indonézia.
Dalan ba formasaun aas ne’e la’o ona to’o besik rohan. Tinan no fulan sira-ne’ebé nia dedika ba estudu, peskiza no dezenvolve an, sei lori nia to’o iha loron graduasaun. Maibé, destinu nia hakat lais tebes molok nia bele selebra rezudu husi esforsu no dedikasaun ne’e.
Diploma ne’ebé tempu besik nia atu simu, agora hela de’it ona hanesan símbolu ida husi mehi ne’ebé la konsege ramata hamutuk ho nia.
Nia sei la tuur iha sala graduasaun, sei la rona nia naran atu simu diploma, no la sei hamnasa hamutuk ho família no kolega sira iha momentu importante ne’ebé nia hein kle’ur ona.
Mehi akadémiku ne’e hela ona iha dalan nia klaran, hanesan viajen ne’ebé la konsege to’o iha fatin destinasaun. Maibé, kontribuisaun Dedé nian ba edukasaun no jornalizmu la lakon hamutuk ho nia.
Testemuña iha kalan ne’ebá
Motorista kamioneta Fuso ho xapa matríkula 56.533, Paulino Soares Guterres, ne’ebé sai testemuña ba akontesimentu ne’e, konta katak nia troka tiha ona roda no prepara atu hahú viajen, maibé teki-teki rona buat ida tarutu iha kotuk no nia hanoin katak roda mak nakfera ona.
“Ha’u troka hotu tiha ona roda, prepara atu aranka, mak rona tarutu. Ha’u hanoin roda mak nakfera, maibé bainhira tun atu haree, mak hatene katak vítima ida xoke husi kotuk,” Paulino Guterres hateten iha Komandu Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), Vila Nova, Baukau, Kinta (12/11/2026).
Nia esplika katak hafoin haree akontesimentu ne’e, nia hamutuk ho komunidade sira halo esforsu atu ajuda vítima, maibé Dedé hakotu ona iis iha fatin akontesimentu.
Polísia liuhusi Seksaun Tránzitu mós to’o kedas iha fatin akontesimentu atu rekolla informasaun no halo prosesu identifikasaun. Hafoin ne’e, autoridade sira lori vítima bá mortuáriu Ospitál Rejionál Eduardo Ximenes (HoREX-sigla portugeza), molok tranzlada ba uma família nian iha Betulale, Tirilolo.
Paulino hateten katak nia koopera ho polísia no hein desizaun husi família kona-ba prosesu tuirmai.
Iha momentu ne’e, Dedé nia isin-mate rai hela iha rezidénsia família nian iha Tirilolo, sei tranzlada bá nia rai moris fatin iha Aldeia Sefelata, Suku Bauró, Lospalos, Munisípiu Lautein, iha 13 Novembru, no sei haloot iha Sábadu (14 Novembru 2026).
Jornalista, dosente no defensór liberdade imprensa
Dedé moris iha Bauró, iha 23 Juñu 1983. Nia nu’udár kaben-na’in no aman ba oan na’in-haat. Durante nia jornada profisionál, nia dedika an ba mundu jornalizmu no edukasaun.
Nia hahú nia kna’ar nu’udár jornalista iha média Suara Timor Lorosa’e (STL), no ikusmai hala’o kna’ar nu’udár editór sénior iha Mídia INDEPENDENTE.
La’ós de’it iha redasaun mak nia kontribui. Dedé mós nu’udár dosente iha Departamentu Komunikasaun Sosiál, Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL). Iha universidade, nia fahe koñesimentu no esperiénsia profisionál ba estudante sira-ne’ebé hakarak sai jornalista no profisionál komunikasaun.
Nia mós envolve an iha organizasaun profisionál jornalizmu, Asosiasaun Jornalista Timor-Leste (AJTL) no Timor-Leste Press Union (TLPU), atu promove liberdade espresaun no liberdade imprensa.
Iha profisaun ne’ebé nia hili, Dedé la’ós de’it buka haklaken informasaun ba públiku, maibé mós ajuda forma jerasaun foun atu komprende responsabilidade jornalista nian iha sosiedade.
Nia figura nu’udár jornalista, editór no dosente sai parte ida husi istória profisionál ne’ebé nia husik hela.
Kolega sira la haluha nia hamnasa no domin ba ema seluk
Iha Klínika Jornalizmu, Departamentu Komunikasaun Sosiál UNTL, kolega servisu no estudante sira hato’o tristeza no omenajen ba Dedé. Ba sira, nia la’ós de’it kolega ka profesór, maibé figura ida-ne’ebé iha karakter di’ak, matenek, pasiénsia no dedika an ba edukasaun no jornalizmu.
Profesór Marcelino Magno dehan katak durante sira-nia relasaun servisu no amizade, Dedé sempre hatudu an nu’udár ema intelijente, pasiénnsia no motivadór ba kolega sira atu dezenvolve an no hala’o responsabilidade.
“Dedé ne’e kolega di’ak tebes iha fatin servisu no mós iha ita-nia le’et. Nia ema ida-ne’ebé intelijente, iha pasiénsia no sempre motiva nia kolega sira atu sai ema ne’ebé iha responsabilidade,” Marcelino Magno haktuir.
Nia hatutan katak lakon Dedé lori tristeza boot ba kolega no família, tanba durante sira-nia jornada moris, Dedé sempre iha relasaun besik ho sira, fahe hanoin no diskute hamutuk kona-ba asuntu polítiku, sosiál no edukasaun.
Ba Marcelino, buat ida-ne’ebé sei hela iha nia memória mak Dedé nia prontidaun atu ajuda kolega sira-ne’ebé hasoru difikuldade, la haree tempu no fatin.
Nune’e mós, Diretora Departamentu Komunikasaun Sosiál UNTL, Constância Sofia Barros, mós hato’o tristeza tanba lakon profesór ida-ne’ebé nia konsidera nu’udár ema ne’ebé sempre pontu halo servisu no fleksivel ba kolega dosente no estudante sira.
Nia lembra katak iha enkontru sira iha departamentu, Dedé sempre lori ambiente haksolok liuhusi nia jestu no maneira ko’alia ne’ebé halo kolega sira hamnasa.
“Ami kuandu halo enkontru ida, nia tama sempre provoka no halo kómiku, ami hotu hamnasa. Ida-ne’e hanesan lembransa ida di’ak ne’ebé ami nunka haluha,” Constância haktuir.
Iha momentu triste ne’e, nia mós hato’o agradese ba kontribuisaun hotu ne’ebé Dedé fó ona ba Departamentu Komunikasaun Sosiál durante nia tempu servisu.
Alumni Departamentu Komunikasaun Sosiál UNTL, Celestino Menezes, mós lembra Dedé nu’udár kolega ida ho karakterístika di’ak, gosta buka hatene buat foun, gosta hamnasa, laran-di’ak, pasiénsia no bele kontrola an.
Tuir Celestino, Dedé nu’udár ema motivadór ne’ebé sempre fó enkorajamentu ba kolega sira atu dezenvolve an no sai ema responsável, liuliu iha área edukasaun.
Memória sira kona-ba atividade sosiál, prosesu edukasaun no relasaun família ne’ebé sira fahe hamutuk, agora sai fonte ida husi tristeza tanba sira labele kontinua jornada hanesan antes.
“Dedé mak ema ida-ne’ebé motivadór no intelijente. Bainhira kolega ruma hasoru difikuldade, nia sempre prontu atu ajuda, maski iha situasaun saida de’it,” Celestino haktuir.
Nia fiar katak amizade, solidariedade no atitude di’ak Dedé nian sei kontinua hela iha kolega sira-nia memória.
Estudante Departamentu Komunikasaun Sosiál UNTL, Narangela Fátima Soares, mós la subar nia tristeza tanba lakon profesór no maun ida-ne’ebé nia konsidera di’ak.
“Maun Dedé matenek no motivadór iha Departamentu Komunikasaun Sosiál. Nia sai profesór ezemplár ida-ne’ebé ema hotu koñese,” Narangela dehan.
Dalan ne’ebé separa nia husi uma la naruk ona, maibé nia la konsege ultrapasa distánsia ne’e. Nia família ne’ebé hein nia fila, agora tenke aprende moris ho memória kona-ba ema ne’ebé sira lakon.
Ita labele hatene ho loloos saida mak Dedé hanoin iha minutu ikus molok asidente ne’e. Ita mós la bele hatene planu saida mak nia hakarak halo bainhira to’o uma. Maibé buat ida-ne’ebé ita hatene mak nia viajen hahú ho objetivu atu hasoru família, no nia moris ramata molok to’o sorumutu ne’e.
Iha jornalizmu, Dedé ajuda konta istória ema seluk nian. Nia ajuda públiku hatene realidade, aprende no komprende mundu. Agora, nia rasik sai parte ida husi istória ne’ebé kolega, estudante no família sei kontinua konta.
Diploma ne’ebé nia hein, nia mehi profisionál no viajen ne’ebé nia hahú iha Dili, hotu-hotu sei sai lembransa ida ba ema sira-ne’ebé hadomi nia.
Dedé la to’o uma iha kalan ne’ebá. Maibé nia memória sei kontinua to’o iha ema barak nia uma — iha família, iha universidade, iha redasaun jurnalístika no iha belun sira-nia korasaun.
Deskansa iha dame, Dedé. Viajen moris nian bele ramata ona, maibé kontribuisaun no lembransa ne’ebé ita husik hela sei kontinua moris.
Jornalista: Natalino Belo/Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade

