INSPTL realiza seminariu sientífiku hodi hametin sistema saúde iha TL

DILI, 20 Novembru 2026 (TATOLI)—Ministériu Saúde liu husi Institutu Nasionál Saúde Publika Timor-Leste (INSPTL), realiza seminariu sientífika ba da-V hodi haforsa sistema saúde ho evidénsia sientífika ba dezenvolvimentu no hametin Sistema Saúde iha Timor-Leste.
“Husi importánsia boot ba dezenvolvimentu nasaun nian, liuliu iha setór saude mak importánsia peskiza sientífika ba dezenvolvimentu no hametin Sistema Saúde iha Timor-Leste. Peskiza sientífika nu’udar baze prinsipál ba dezenvolvimentu sustentável. Peskiza la’ós de’it atividade atu prodús koñesimentu akadémiku, maibé mós nu’udar instrumentu estratéjiku atu komprende realidade, identifika problema, buka solusaun no apoia prosesu foti desizaun ne’ebé bazeia ba evidénsia,” Vise Ministru ba Fortalesimentu Instituisionál Saúde, Jose dos Reis Magno dehan banhira halao diskursu iha seminariu sentifiku ba da-V, iha salaun INSPTL, Komoro, ohin.
Nia afirma, iha setór saúde, importánsia peskiza sientífika sai evidente liután. Polítika públika, programa prevensaun, investimentu, organizasaun servisu no prestasaun kuidadu saúde tenke iha baze ba informasaun no dadus ne’ebe Kredivel no dadus informasaun sira ne’ebé hetan husi peskiza sientifika prosede no prodús husi realidade rasik iha Timor-Leste.
“Sistema saúde ida labele dezenvolve ho sustentabilidade se foka de’it ba Saúde Timor-Leste 2025-2026 hatudu katak prevalénsia labarik sira ho atrasu kresimentu (stunting) nafatin aas, ho estimativa 45%. Situasaun ida-ne’e hatudu katak ita presiza aprofunda peskiza kona-ba hahan no nutrisaun, seguransa alimentar, saúde inan, prátika fó susu inan, kondisaun saneamentu no determinante sosiál saúde nian,” nia dehan.
Nia afirma, iha tempu hanesan, mudansa iha perfil moras iha populasaun husu atensaun boot ba moras la’ós transmisível, hanesan presaun ran aas, diabetes, moras kórasaun, moras sirkulasaun raan no kankru sein haluha moras transmisível sira hanesan tuberkuloze, malária no moras seluk ne’ebé iha impaktu ba saúde públika.
“Tanba ne’e, peskiza presiza ajuda ita atu responde ba pergunta fundamentál ida moras saida mak afeta ita-nia populasaun, tanba sá problema hirak-ne’e kontinua mosu, no solusaun saida mak bele fó rezultadu di’ak liu iha kontestu realidade Timor-Leste, no tanba sa mak intervensaun barak ne’ebe ita halao ona seidauk bele fó solusaun ba problema sira,” nia esplika.
Importante atu rekoñese katak Timor-Leste dezenvolve ona inisiativa no importante balun iha área peskiza, produsaun dadus no análize situasaun saúde. Iha ona estudu epidemiolójiku, inkéritu nasionál, avaliasaun servisu saúde, estudu akadémiku no inisiativa kooperasaun ho universidade no organizasaun internasionál sira.
“Ita presiza mós rekoñese katak kapasidade nasionál ba peskiza saúde sei enfrenta limitasaun iha aspetu institusionál, tékniku, rekursu umanu no finansiamentu. Husi perspetiva ida-ne’e, ha’u hakarak hato’o dezafiu prinsipál balun ne’ebé presiza ita fó atensaun dahuluk kapasidade institusionál no kuadru jestaun peskiza. Presiza hametin instituisaun sira ne’ebé iha responsabilidade atu koordena, regula, superviziona no promove peskiza saúde. Ita presiza define prioridade nasionál, harii mekanizmu koordenasaun no garante katak instituisaun sira iha mandatu, orientasaun no prosedimentu ne’ebé klaru,” nia hateten.
Daruak, rekursu umanu no kapasidade téknika.Peskiza presiza profisionál ne’ebé iha koñesimentu no abilidade iha epidemiolojia, bioestatístika, metodolojia sientífika, análize dadus, peskiza klínika, saúde públika no jestaun projetu peskiza.Tanba ne’e, importante tebes atu investe iha formasaun kontínua ba profisionál saúde, peskizadór, dosente universidade no joven profisionál nasionál sira, atu sira bele dezenvolve estudu no produz koñesimentu sientífiku.
Datoluk,finansiamentu no sustentabilidade.Ida husi obstákulu boot mak limitasaun rekursu finanseiru espesífiku no sustentável ba peskiza saúde.Peskiza labele depende de’it ba projetu ne’ebé hetan finansiamentu husi parseiru internasionál. Estadu presiza hahú konsidera peskiza nu’udar parte integrante husi investimentu estratéjiku iha setór saúde, inklui iha planu no orsamentu institusionál.
Dahaat, Infraestrutura, teknolojia no jestaun informasaun.Produsaun koñesimetu sientífiku depende ba disponibilidade laboratóriu, ekipamentu, teknolojia dijitál, sistema informasaun, baze dadus no instrumentu ne’ebé adekuadu atu halibur no analiza informasaun.Importante mós atu hadi’a kualidade, fiabilidade, integrasaun no utilizasaun dadus ne’ebé prodús husi nivel servisu saúde oioin.
Dalima, artikulasaun entre peskiza, akademia no servisu saúde.Presiza hametin kolaborasaun entre Ministériu Saúde, Institutu Nasional Saúde Públika Timor-Leste, Universidade Nasionál Timor Lorosae, ospitál, munisípiu, sentru saúde no parseiru dezenvolvimentu sira. Peskiza labele limita de’it iha ambiente akadémiku. Peskiza tenke liga ho problema konkretu ne’ebé profisionál saúde no komunidade sira enfrenta iha loro-loron.
Daneen, etika no integridade sientífika. Peskiza hotu-hotu iha área saúde tenke respeita prinsípiu étiku, direitu partisipante sira, konfidensialidade dadus, konsentimentu informadu no padraun sientífiku internasionál.Proteje partisipante no garante kredibilidade rezultadu peskiza nian nu’udar kondisaun importante atu dezenvolve kultura peskiza ne’ebé responsavel.
“Ita presiza mós investe iha produsaun koñesimentu, kapasidade peskiza, inovasaun no utilizasaun evidénsia sientífika atu hadi’a rezultadu saúde ba populasaun. Investe iha peskiza saúde signifika investe iha kapasidade nasaun nian atu komprende ninia problema rasik no buka solusaun ne’ebé adekuadu ho realidade nasaun nian,” nia dehan.
Iha kontestu Timor-Leste, peskiza iha área saúde iha importánsia estratéjika, konsidera katak ita-nia nasaun sei kontinua enfrenta dezafiu oioin iha prosesu hametin Sistema Saúde Nasionál.
Maske, Timor-Leste alkansa ona progresu importante desde restaurasaun independénsia, maibé sei iha dezafiu signifikativu, hanesan saúde inan no labarik, má nutrisaun, moras transmisível, aumentu moras la’ós transmisível, disponibilidade rekursu umanu espesializadu, kualidade servisu saúde no asesu ne’ebé la hanesan ba kuidadu saúde, liuliu iha komunidade rurál no área remota sira.
Iha fatin hanesan, Diretor Jeral Tekniku Sientífika INSPTL, Gregorio Rangel hateten sorumutu nasional ba dala 5 ba sorumtu sientífika nian ida ne’e atu selebra loron aniversariu INSPTL ba dala haat.
“Atu relata katak, ami iha progresu ba tinan 2025-2026 nian ne’ebé hahú iha 2025 dezenvolve dokumentu lubuk ida ita iha padraun operasional prosedimentu liu liu área formasaun ita iha modul sira no mós ita iha situs ofisial ne’ebé mak ita sei hatama iha lista lansamentu nian,” Gregorio Rangel,” nia esplika.
Nia dehan, INSPTL sei utiliza padraun ba dijital pataforma sira hanesan training management sistym, ne’ebé prodús dokumentu kuaze 10 resin iha tranning strategy dokumentu hirak ne’e iha ona faze finalizasaun iha tinan 2026.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes

