Top

Lalehan Tohar, Palomita nia Lian “Ajuda Ha’u Lai…” Mout iha Tasi-Tolu

Suspeitu rasta vítima Palomita Gusmão Guterres iha área Bairru-Pité, molok lori bá oho iha Tasi-Tolu. Imajen espesiál

DILI, 20 Novembru 2026 (TATOLI)—Iha lalehan ida be nahe an ho hakmatek iha Dili nia leten ne’e, ó hakilar “Ajuda Ha’u Lai, Ajuda Ha’u Lai..!” maibé ó-nia lian halerik ne’e mout folin laek. Bainhira ó-nia halerik “Ajuda Ha’u Lai, Ajuda Ha’u Lai..!” hetok semo aas atu halo lalehan tohar sala-sala, maibé mundu mós nonook hodi taka tilun rabat-rabat—ó-nia lian hakilar no lian halerik ne’e nanesan múzika “melankolis” ida-ne’ebé hamaus mundu ne’e hetok toba dukur haluha rai.

Bainhira ó-nia lian halerik “Ajuda Ha’u Lai, Ajuda Ha’u Lai..!” ne’e semo no hetok hakonu tuir anin be huu, ai-horis—fafoho be forma hale’u Dili—ema sira-ne’ebé hamriik iha fatin akontesimentu ne’e tilun diuk ka finje halo sira-nia tilun diuk. Sira-nia ain hanesan pregu ida mak hedi metin ba rai, sira la book an. Sira-nia matan hateke hela ba ó maibé laiha ema ida-nia fuan ne’ebé “iha fuan” atu book an hodi tulun netik ó iha biban ne’e.

Mundu tuan ona. Ema-nia fuan sira mós ferujen hotu ona. Basá, rona ó-nia lian halerik “Ajuda Ha’u Lai, Ajuda Ha’u Lai..!” ne’e, ema ua’in mak hamriik metin hodi hasai sira-nia telemóvel hodi kaptura (grava) nia vídeo hodi “posting” lalais atu “virál” lalais, maibé laiha ema ida mak iha “sentimentu umanu” be kle’an atu tulun ó ho fuan. Ema sira-ne’e hakarak buka “viewers”, hakarak sai famozu lalais, duké hamamar sira-nia fuan hodi salva ó. Sira hadomi liu sira-nia an hodi sai famozu duké fó “fuan” ba ó atu hadomi no salva ó-nia moris iha perigu ida-nia laran.

“Ajuda ha’u lai… Ajuda ha’u lai….” ne’e, nanesan lian-hakilar ikus husi esperansa ida-ne’ebé joven feto ida ho naran Palomita Gusmão Guterres (18) buka atu hetan tulun maibé ema sira-ne’ebé hale’u nia hanesan klamar laek no neon laek atubele rona netik lian halerik ne’e.

Nia haree ba ema sira-ne’ebé hale’u nia, ho esperansa katak sei iha ida mak hakbesik atu ajuda. Maibé, esperansa ida-ne’e folin laek de’it. Maski ema balun haree no rona nia lian-halerik ne’e, tulun ne’ebé nia hein la to’o bá nia.

Ema ida-nia moris iha folin ne’ebé labele troka ho buat ruma. Folin ne’e la depende ba nia idade, pozisaun, kondisaun sosiál, ka fatin ne’ebé nia hela, maibé fundamenta ba dignidade ne’ebé ema hotu-hotu iha hanesan. Tanba ne’e, ema ida-nia moris tenke hetan respeitu, protesaun no kuidadu hosi ema seluk. Bainhira moris ida iha perigu, ita hotu iha responsabilidade atu la husik nia mesak, maibé buka dalan atu fó tulun no salva nia.

Nai Jezús Kristu, iha Evanjellu Lukas 10:25–37, hanorin katak “hadomi próksimu signifika hakbesik no ajuda ema ne’ebé sofre, hanesan Samaritanu Di’ak hatudu”. Maibé, triste tebes bainhira ema ida husu tulun, no ema seluk ne’ebé rona nia halerik hili dalan sai fali fotógrafu no videógrafu ida di’ak ba vítima nia sofrimentu.

Husi fatin akontesimentu Hudi-Laran, Bairru-Pité, Palomita ninia lian halerik “Ajuda Ha’u Lai, Ajuda Ha’u Lai..!” ne’e semo tutuir dalan bá Tasi-Tolu ne’ebá ne’e mout tutuir dalan tanba laihan ema ida mak salva nia. To’o iha Tasi-Tolu, iha-ne’ebá, lalehan tohar hodi hatohar Palomita nia esperansa moris. Hanesan loloos, lalehan iha Tasi-Tolu nia leten tohar nakfakar tun mai rai, halo Tasi-Tolu sai fatin ba matebian sira horik ba. Esperansa atu moars nakfilak sai trajédia ida hodi hakotu Palomita nia vida ho asasinatu. Nia mate la’ós de’it sai lutu boot ba família, maibé mós husik pergunta todan ida iha konxiénsia sosiedade: oinsá mak timoroan ho timoroan bele lakon sentimentu solidariedade no lakon sentimentu umanu iha tempu ema ruma husu tulun hodi halerik “Ajuda Ha’u Lai, Ajuda Ha’u Lai..!”?

Bainhira telemóvel mak importante liu duké ema-nia vida

Iha era dijitál, ema bele grava buat hotu iha segundu ida. Kazu akontesimentu, konflitu, asidente no violénsia bele sai imajen ne’ebé fahe lalais iha mídia sosiál. Maibé, iha tempu hanesan, ita presiza husu an rasik: ita-nia kapasidade atu haree buat hotu aumenta, maibé ita-nia kapasidade atu sente sofrimentu ema seluk sei iha nafatin ka lakon ona?

Iha Hudi-Laran, Palomita Gusmão Guterres la presiza ema ida atu grava nia sofrimentu. Nia la presiza ema ida atu hasai nia fotografia kona-ba ninia kanek sira iha nia isin-lolon. Nia la presiza espetadór sira atu asiste nia terus. Nia presiza ema ida atu hakbesik, hapara violénsia, bolu polísia ka buka dalan atu salva nia.

Maibé, tuir akontasaun kona-ba momentu ne’e, ema balun hili atu sai espetadór. Ita bele imajina, iha momentu ne’ebá, saida mak Palomita sente bainhira nia haree ema sira hale’u nia, maibé laiha ema ida mak hakbesik atu tulun? Nia bele haree sira-nia oin, rona sira-nia lian, maibé la hetan liman ida atu kaer nia no lori nia ba fatin seguru.

Pergunta ne’e la presiza resposta hosi Palomita, tanba nia laiha ona oportunidade atu konta ninia esperiénsia. Maibé pergunta ne’e presiza sai reflexaun ba ita hotu.

Iha sosiedade ne’ebé ema barak ko’alia kona-ba direitu umanu, solidariedade no respeitu malu, tanbasá iha momentu ema ida-nia vida iha perigu, ita bele hili atu haree de’it?

Karik ita labele enfrenta diretamente agresór ida tanba ta’uk ba seguransa rasik. Maibé, ajuda la presiza sempre signifika tama diretamente ba situasaun perigu. Ita bele bolu polísia, buka tulun hosi ema seluk, alerta autoridade ka halo asaun seguru atu proteje vítima.

Palomita la’ós de’it númeru ida iha estatístika krime

Palomita mak joven feto timoroan ida, ne’ebé iha família, iha mehi, iha planu ba futuru no iha ema sira-ne’ebé hadomi nia. Nia família deskreve nia nu’udár ema ne’ebé iha relasaun di’ak ho ema seluk, la diskrimina ema, no dedika tempu ba atividade igreja nian no desfile moda.

Iha idade ne’ebé loloos sai tempu atu aprende, dezenvolve an, harii futuru no realiza mehi, nia vida termina ho maneira violenta.

Palomita nia Avó, Miguel Godinho Martins, la subar ninia laran moras. Nia husu justisa no informasaun klara hosi autoridade kompetente kona-ba saida mak akontese ba ninia beioan.

“Ami hakarak justisa. Husu ba órgaun kompetente sira atu fó informasaun ne’ebé klara no transparente ba família kona-ba kazu ne’e,” nia apela.

Ba família, lakon Palomita la’ós de’it lakon ema ida. Nia mak beioan, maun-alin, família nia parte no joven feto ida-ne’ebé família hakarak haree kontinua eskola no realiza ninia mehi.

Iha momentu família hein nia fila bá uma, realidade ne’ebé sira simu mak lakon ida-ne’ebé labele troka.

Tiu vítima nian, Horácio Martins Gusmão, mós apela ba família sira atu tau-matan ba sira-nia oan, akompaña sira-nia moris no fó edukasaun ne’ebé bazeia ba respeitu no responsabilidade.

Liafuan sira hosi família ne’e la’ós de’it pedidu ba justisa, maibé mós avizu ba sosiedade atu labele husik violénsia sai parte ida hosi ita-nia moris loron-loron.

Violénsia la hahú iha Tasi-Tolu

Kazu Palomita labele haree de’it hosi momentu nia mate iha Tasi-Tolu. Momentu iha Hudi-Laran, bainhira nia buka tulun no ema balun la intervén, mós sai parte importante ida hosi istória ne’e.

Tasi-Tolu sai fatin ne’ebé nia vida termina. Maibé, antes to’o iha-ne’ebá, sei iha oportunidade ida atu buka ajuda, atu bolu autoridade no atu koko hapara violénsia.

Tanba ne’e, responsabilidade atu proteje vítima labele hahú de’it bainhira krime akontese. Nia tenke hahú bainhira ita haree ameasa, bainhira ita rona lian husu tulun no bainhira ita hatene katak ema ida iha perigu nia laran.

Membru Komisaun F iha Parlamentu Nasionál, Nurima Ribeiro Alkatiri, konsidera katak kazu ne’e la’ós problema individuál de’it, maibé mós hatudu frajilidade iha sistema prevensaun no protesaun Estadu nian.

“Bainhira Estadu la fó prioridade ba igualdade jéneru, ba violénsia kontra feto no labarik, labarik no feto sira mak selu ho sira-nia moris,” nia afirma.

Timor-Leste iha ona Lei Kontra Violénsia Doméstika, Unidade Polísia Vulnerável (VPU) iha PNTL, rede referrál ba vítima no Planu Asaun Nasionál Kontra Violénsia Bazeia ba Jéneru. Maibé, kazu Palomita hamosu fali pergunta kona-ba implementasaun no efetividade mekanizmu sira-ne’e.

Tanba lei ida-ne’ebé hakerek di’ak sei la salva vida ema nian se laiha intervensaun lalais, prevensaun ne’ebé funsiona no responsabilidade husi instituisaun hotu.

Prezidente Rede Feto Timor-Leste, Zélia Fernandes, hamutuk ho organizasaun sira seluk, mós kondena violénsia kontra feto no apela ba asaun koletiva atu hapara hahalok ne’e.

Nia afirma katak sosiedade labele hein vítima barak liu atu foin komprende katak violénsia kontra feto mak problema grave ida.

Kazu Palomita tenke sai momentu atu ita husu an rasik: se ita iha fatin Hudi-Laran iha loron ne’ebá, saida mak ita sei halo?

Ita sei grava vídeo ka buka dalan atu tulun?

Ita sei hamnasa ka hamosu tulun?

Ita sei hein ema seluk mak halo asaun, ka ita sei sai ema dahuluk ne’ebé hakbesik atu salva ema ida nia vida?

Iha era dijitál, ita presiza filafali aprende sai umanu

Mídia sosiál kria mundu ida-ne’ebé ema bele haree buat hotu, komenta buat hotu no fahe buat hotu iha tempu badak. Maibé, teknolojia ne’ebé halo ita besik malu iha espasu dijitál, dalabarak la garante katak ita besik malu iha aspetu umanu.

Ita bele iha telemóvel modernu, internet lalais no kapasidade atu grava imajen ho kualidade aas. Maibé, buat hirak-ne’e hotu laiha folin se ita lakon kapasidade atu sente ema seluk nia terus.

Iha kazu Palomita, imajen no vídeo ne’ebé ema grava labele sai troféu ba espetadór sira. Se iha evidénsia, entrega ba autoridade kompetente. Labele transforma vítima nia sofrimentu ba kontéudu atu hetan komentáriu, vizualizasaun ka popularidade.

Ita tenke komprende katak iha imajen ida-nia kotuk, iha ema ida ho família, ho dignidade no direitu atu hetan protesaun.

Individualizmu ne’ebé halo ema tau-matan de’it ba nia-an rasik, labele sai razaun atu husik ema seluk iha perigu. Solidariedade la’ós buat ne’ebé ita presiza hatudu de’it iha loron omenajen, iha manifestasaun ka iha mensajen kondolénsia. Solidariedade tenke moris iha asaun ki’ik sira, liuliu bainhira ema ida presiza ita-nia tulun.

Karik ita labele salva ema hotu hosi situasaun hotu, maibé ita bele hili atu la sai espetadór bainhira ema ida-nia vida iha perigu.

Lian-hakilar ida-ne’ebé tenke nafatin rona iha ita-nia konxiénsia

Agora, Palomita labele filafali ba família. Nia labele kontinua eskola, realiza ninia mehi ka konta ba ema seluk kona-ba buat ne’ebé nia hakarak halo iha futuru.

Ita mós labele filafali ba Hudi-Laran atu troka buat ne’ebé akontese ona. Maibé, ita bele aprende hosi momentu ne’ebá, hodi asegura katak bainhira situasaun hanesan ne’e akontese iha futuru, ita la hili atu haree de’it.

Lian-halerik “Ajuda ha’u lai…” ne’ebé Palomita hato’o iha momentu nia presiza tulun, tenke sai hanesan apelu ba ita hotu.

Apelu ida ba inan-aman atu tau-matan ba oan sira. Ba eskola atu hanorin respeitu no igualdade. Ba igreja no komunidade atu la taka matan bainhira haree violénsia. Ba polísia no instituisaun Estadu atu intervén lalais no proteje ema ne’ebé iha perigu. No ba joven sira atu uza teknolojia hodi salva vida, la’ós atu grava ema nia terus.

Iha loron ida, ema bele haluha vídeo ida-ne’ebé sira haree iha telemóvel. Maibé família ida sei lori nafatin saudade no laran-moras tanba lakon sira-nia oan.

Palomita nia mate tenke sai liu duké istória ida ne’ebé ema lee, sente triste, fó komentáriu no depoiz haluha.

Tanba, iha momentu Palomita husu “Ajuda ha’u lai…”, buat ne’ebé nia presiza la’ós kamera, la’ós espetadór no la’ós ema ne’ebé hamnasa. Nia presiza umanidade.

Karik pergunta ne’ebé sei hela ba ita hotu mak ida-ne’e: bainhira ema ida husu tulun iha ita-nia oin, ita sei hili atu grava nia terus, ka sei hili atu salva nia vida?

Jornalista : Xisto Freitas da Piedade

Editór        : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!