DILI, 15 fevereiru 2024 (TATOLI)–Komisaun Nasionál Timor-Leste ba UNESCO (KNTLU), harii ona Sentru Komunitáriu Aprendizajen (SKA) hamutuk 13 iha teritórriu Timor-Leste, no tinan ne’e planu atu harii tan SKA rua (2), iha Aileu no Ataúro nian.
“Sentru ne’ebé ita harii ona ne’e hamuutk 13 no falta de’it mak Aileu no Ataúro. Tuir planu ba oin mak harii fali iha Aileu no Ataúro. Ami foin harii tanba ami halo fazeadamente no apoiu hosi Komisaun UNESCO hosi Korea nian noapoiu orsamentu ne’e millaun $1 maibé la’ós mai dala ida iha tinan ida, maibé fahe ba tinan lima. Entaun tinan ida-ne’e tinan remata nian entaun ami tenke harii tan rua tanba UNESCO nia alvu ne’e harri SKA 15,” Sekretáriu Ezekutivu KNTLU, Luís Nivio Soares, hateten ba Agência Tatoli liuhos programa “Entrevista Eskluziva” iha estúdiu Faról, kinta ne’e.
Objetivu hosi ne’e mak UNESCO servisu hamutuk ho Korea hodi apoiu Governu ba iha “área haat mak edukasaun, kultura, siénsia no komunikasaun ho informasaun.
Iha edukasaun apoiu ba ensinu rekoerente mak iha atividade tolu mak analfabetizasaun, lieterásia tetún no ida seluk mak ekivalénsia katak labarik ne’e drop out hosi eskola ka sai hosi eskola, hodi kompleta fali sira-nia estudu no mós ba avalidade da vida nian.
Formadór ba analfabetizmu nian kada sentru ida ema ida maibé ba abilidade da vida ne’e depende fali ba SKA, ezemplu mak iha Bobonaro nian mak abilidade da vida mak suku entaun UNESCO tenke buka ema-ne’ebé hatene suku nune’e hanorin.
“Iha fatin seluk ita mós tau komputadór no komputadór ne’e nia speed boot hodi apreende aleinde word, exel no mós dezeñu ruma. Maibé nia formadór mós iha kapasidade aas uitoan. Kona-ba lian Korea ema barak mak interrese tuir formasaun entaun ita mós tenke prepara,” nia dehan.
“Durante ita servisu hamutuk ho ensinu rekorrente ho objetivu mak redús taxa analfabetizmu iha Timor-Leste. Tanba ita haree sensu tinan 2022 ne’e haree katak tasa analfabetizmu ne’e sa’e makaas loos. Seluk fali ami hakarak apoiu ministériu edukasaun, ba estudante ne’ebé drop out eskola, ida-ne’e mak ba iha ekivalénsia,” nia hateten.
Nia dehan, ida-ne’e foin mak iha terseiru siklu no futuru UNESCO nia polítika hakarak atu to’o iha nivel Sekundáriu, tanba analfabetizasaun iha TL estudante premeiru siklu, segundu no terseiru siklu de’it.
“Agora sai problema ba ita mak ema laiha motivasaun no vontade ema-nian atu tuir programa ne’e. Ho ida-ne’e ami planu atu halo sensibilizasaun ba komunidade liuhosi autoridade lokál nia apoiu. Tanba desde eziste to’o ohin loron ema liu 100 mak tuir hela programa ne’e, númeru ne’e menus. Hosi númeru ne’e barak liu Manleu no Bobonaro nian. Agora númeru ne’ebé mak tuir la másimu tanba ema sai tuir-tuir de’it no sempre sai. Númeru as iha REAOA to’o 56% no tasa kiik ne’e iha Dili, ho Manufahi nian,” nia dehan.
Tanba tuir nia katak sai kestaun ba formandu sira mak tempu no razaun mak bainhira tuir sei labele hetan buat ida hodi nesesita nesesidade loro-loron nian
Liga ho área edukasaun, dezde komisaun ne’e harii, UNESCO hahú ho atividade kona-ba EMLI (Edukasaun Multi Lingua) ne’ebé mak koko oinsá atu dezenvolve lian materna entaun iha eskola balun aprende literásia numerásia uza lian materna ne’e.
Atividade ne’e hala’o iha munisípiu Manatuto, Lautém no Rejiaun Administrativa Espesiál Oé-Cusse Ambeno (RAEOA), no ida-ne’e projetu pilotu maibé iha 2019 entrega programa ne’e ba ME.
UNESCO estabelese no legalmente iha Timor-Leste iha setembru 2014 no programa ne’ebé mak UNESCO hala’o mak Edukasaun, Kultura, Siénsia no komunikasaun ho informasaun.
Jornalista : Osória Marques
Editór : Cancio Ximenes
