DILI, 25 abríl 2024 (TATOLI) – Eis-primeiru-ministru, Mari Bin Amude Alkatiri, hateten, revolusaun Ai-fulan ne’ebé akontese iha 1974-1975 nu’udar momentu importante ba timor-oan hotu atu halo reflesaun.
“Ha’u hakarak hateten katak Revolução dos Cravos ne’ebé akontese iha 1974-1975 ne’e nu’udar momentu importante ba ita atu hateke ba pasadu hodi halo reflesaun ba iha ohin loron saida mak akontese iha momentu ne’ebá. Momentu ida-ne’e importante tebes ita atu halo reflesaun katak revolusaun ida-ne’e akontese iha Portugal hodi loke dalan ba timoroan hahú iha mehi ida ba ukun aan nian,” Mari Alkatiri deklara, bainhira partisipa iha seremónia komemorasaun loron-25 abríl 1974 no 1975 ba dala-50 ne’ebé organiza hosi CNC, iha antigu Kumarka Balide, kinta ne’e.
Nia dehan, revolusaun ida-ne’e hatudu katak hafraku ona Portugal nia kolonializasaun ba nasaun sira ne’ebé sira halo koloniál ba hanesan Áfrika no iha Timor-Leste hahú sente katak Portugal nian koloniál hahú iha faze dezkolonializasaun hodi hamosu demokrasia Portugal.
“Situasaun ida mak halo Portugal ladun interrese ona Timor iha momentu ne’ebá hodi loke dalan ba Timor halo movimentu ba ukun rasik aan nune’e timoroan balun hahú inisia harii partidu hodi ba ukun rasik aan nian no ASDT moris iha 20 maiu depois UDT no APODETI no iha 11 setembru 1974 ASDT transforma ba Fretilin no konsege proklama independénsia iha momentu ne’ebá,” nia haktuir.
Marí Alkatiri hateten, proklasaun ne’ebé Francisco Xavier no Nicolau Lobato proklama ne’e hetan dezafiu no obstakulu boot tanba hetan invazaun no momentu ne’e barak mak sakrifika nia aan hodi luta dala idatan ba ukun rasik aan.
“Maibé ho ita hotu nia luta koletivu ita atinji ukun aan iha 1999, tanba ha’u dehan luta ida ne’e la fasil kuandu ita hotu la hamutuk,” Alkatiri konsidera.
Hamutuk hateke ba oin
Líder nasionál ne’e hateten, Revolusaun Ai-funan ida-ne’e refleta ba timoroan hotu atu kontinua hamutuk hamutuk nafatin hodi hateke ba oin. “Iha auto-deteminasaun ita hamutuk tanba sá ohin ita labele hamutuk hodi rona hodi dezenvolve ita rai ida,” nia dehan.
Mari husu ba lider nasionál hotu atu tuur hamutuk halo reflesaun ida katak nasaun ne’e la’o ba oin ita presiza hamutuk duni .
“Ha’u uluk kedan hakerek karta katak ami líder 74-75 tenke tuur hamutuk maibé ha’u haruka karta ba líder laiha resposta no ha’u rasik mak lee fali ha’u-nia karta. Tanba ne’e tempu to’o ona ita brani hateke ba oin. Ami na’in lima tenke tuur hamutuk hodi halo balansu,” nia fó-hanoin.
Eis-primeiru-ministru ne’e hateten, agora daudaun dezenvolvimentu iha Timor-Leste iha duni avansu ne’ebé di’ak, maibe iha setór balun la hatudu avansu ne’ebé di’ak hanesan iha edukasaun, saúde.
“Ita nia setór saúde, edukasaun la’o sabra’ut. Ita-nia joven sira sai hotu ona ba rai-li’ur tanba laiha buat ruma atu garante sira-nia vida. Tanba ne’e, ami presiza tuur hamutuk hodi halo balansu buat sira ne’ebé akontese. Ita la tempu ona atu fó sala ba malu; sé mak sala no sé mak loos. Agora presiza tuur hamutuk hodi hadi’a,” nia dehan.
Iha fatin hanesan, Vise-ministru Asuntu Parlamentár, Aderito Hugo, hateten, Revolusaun Ai-funan Kravu, 25 abríl ba dala-50 tinan -ne’e, nu’udar momentu reflesaun ida ba timoroan sira tanba momentu ida-ne’e rejista ba timoroan ida aktu éroiku ne’ebé termina rejme ditadura hodi loke dalan ba demokrasia no liberdade.
“Ba Timor-Leste, 25 abríl rejista parte importante balun hodi brani hili hodi hamosu ona movimentu ba independénsia. 25 abríl ita brani komesa ko’alia lae ba koloniál,” nia afirma.
Governante ne’e lori IX Governu konstitusionál nia naran kongratula no sauda Sentru Chega! tanba bele komemora loron-25 abríl 1974-1975 ba dala-50 tinan-ne’e no komemorasaun ida-ne’e nudar reflesaun ba timoroan sira hotu saida mak akontese 25 abríl 1974 hodi projeta ba futuru.
“25 abríl nu’udar memória reflesaun ba ita atu oinsa ita projeta ba iha futuru saida mak ita atu hodi dezenvolve ita-nia rai,” nia dehan.
Nune’e mós Embaixadora Portugal ba Timor-Leste, Manuela Bairos, kongratula Sentru Nasionál (CNC) tanba bele organiza selebrasaun 25 abríl 1974 ba dala-50 iha Timor-Leste.
“Ita presiza selebra 25 abríl tanba nu’udar momentu importante ida ba nasaun sira ne’ebé Portugal halo nia dezkolonializasaun liuliu iha Timor-Leste hodi ba auto-detrminasaun tanba loron ida-ne’e presiza festa iha Portugal no iha Timor hodi hatudu katak iha igualdade, iha liberdade no iha fraternidade,” nia hateten.
Diretór Ezekutivu Hugo Fernades hateten, selebrasaun tinan-50 Revolusaun Ai-funan Kravu ne’e importante ba Timor-Leste tanba iha signifikadu tolu; ida loke fila odamatan posibilidade no oportunidade hotu para ba dekolonializasaun rai koloniál Portugal liuliu iha Timor atu ba ukun aan.
“Iha Timor-Leste momentu hahú harii komisaun dezkolonializasaun hodi husu timoroan atu harii movimentu sira ba ukun rasik aan no iha 11 maiu UDT hamriik, iha 20 maiu ASDT hamriik no 27 maiu APODETI hamriik,” nia dehan.
Razaun daruak, tuir ezekutivu ne’e katak importante ba CNC komemora loron ne’e mak refleta ba istória 25 abríl katak saida mak antes ne’e; akontese iha 25 abríl 74 mak to’o 25 abríl 74 no to’o mai 25 outobru 1999.
Datoluk mak atu afirma istória ba timoroan sira liuliu ba joven sira katak istória ba auto-determinasaun Timor –Leste hahú 25 abríl 1974.
“Entaun dala ida-ne’e importante ba ita atu selebra hodi ita bele refleta ba ita-nian istória iha pasadu hodi projeta ba iha futuru,” nia konklui.
Notísia relevante:Revolusaun Ai-funan no influénsia polítika-diplomasia ho Timor-Portugés tuir Horta, Alkatiri–Roque Rodrigues
Jornalista: Natalino Costa
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo
