DILI, 24 Fevereiru 2025 (TATOLI)-Vise Ministru ba asuntu Parlamentár, Adérito Hugo da Costa, responde preokupasaun bankada opozisaun iha Parlamentu Nasionál (PN) kona-ba prosesu aprovizionamentu ba obra sira.
“Em nome Governu fó resposta ba deklarasaun polítika liga ho prosesu aprovizionamentu sira ne’ebé IX Governu halo ba obra sira ein-progresu”, Reprezentante Governu ne’e responde preokupasaun bankada opozisaun liuhusi deklarasaun polítika iha reuniaun plenária PN, segunda ne’e.
Nia hatán, preokupasaun foti presu ba kontrusaun ponte CPLP katak ho envolvimentu konsultan husi Japaun ne’ebé iha tempu iha Governu ne’ebé momentu ne’eba la uza ho valór millaun $20.
“Sim, ponte CPLP ho millaun $20 duni, maibé haree husi volume ponte ne’e rua ho liña haat, kada ponte ida liña rua ho materiál konstrusaun uza ranka betong, katak ninia plaka ne’e betong semente hotu, ho presu mak Deputadu ko’alia loos tebes millaun $20, dehan kustu boot demais, tanba konsultan iha Governu anteriór la haree konsultan nia rekomendasaun halo de’it”, nia akresenta.
Governante ne’e hateten agora ponte Komoro terseiru ne’ebé halo husi konsultan internasionál sira ho envolvimentu país doador Japaun liuhusi JAICA ho ninia materiál konstrusaun ranka besi de’it valór millaun $16, ponte ida iha liña rua de’it.
“Agora ita kompara ho envolvimentu ajénsia internasionál konsultan millaun $16 ba ponte ida ho liña rua de’it Komoro três ho ponte rua ho liña haat ho ranka betong ho millaun $20, ida hanoin rasionál mak ida ne’ebé”, nia kompara.
Adérito Hugo dehan, liga ponte Kasnafar IX Governu tama mai haree dokumentu ida oitavu Governu rai hela millaun $9-resin ne’ebé envolve konsultan. Maibé IX Governu liuhusi Ministériu Obra Públika (MOP) haree tanba sá ho millaun $9-resin ranka besi la’ós betong no ponte ne’e konstrusaun hotu ona agora utiliza ona.
Entaun uza rejime aprovizionamentu lei númeru 1/2025, 8 Janeiru Kódiku Aprovizionamentu no Kontratu Públiku ne’e alterasaun foin dadaun, maibé lei anteriór hanesan ne’e hotu mak prevee hatete ho didi’ak tebes tipu prosedimentu aprovizionamentu.
Iha klasifikasaun aprovizionamentu ne’e iha haat, tipu prosedimentu aprovizionamentu ninian, konkursu públiku ne’e iha nia prosedimentu ba publikasaun konkursu, konferénsia prévia husi dono projetu, aprezentasaun proposta, analiza avaliasaun proposta no ajudikasaun.
Daruak, konkursu restritu ka terbatas ne’e mós iha prosedimentu nafatin mak envia konvite ba públiku, aprezentasaun proposta, analiza no avaliasaun proposta, depois ajudikasaun.
Datoluk, solisitasaun kotasaun mós hanesan iha prosedimentu envia konvite ba empreza sira aprezenta iha públiku iha portál transparánsia, aprezentasaun proposta, avaliasaun, no analiza proposta no ajudikasaun.
Dahaat, nia hatutan, ajusta direta, ne’e mós iha regra aprovizionamentu ne’ebé iha ninia rekezitu sira ninia implementasaun, haruka konvite ba públiku, aprezentasaun proposta no ajudikasaun.
“Tan ne’e IX Governu kuandu halo ajudikasaun bazeia ba regra aprovizionamentu tuir lei ne’ebé vigór iha ita-nia rai. Portantu dehan fó de’it ne’e ha’u lahatene, ajudikasaun direta ne’e la’ós fó dehan hanesan Deputadu sira dehan fó de’it ba Governu ninia ema sira buka votu, la’e sala”, nia klarifika.
Bazeia klasifikasaun haat aprovizionamentu mak Governu halo jestaun ba implementasaun projetu.
Nia hateten fila ba kustu ita foti esperiensia saida mak la loos iha prosesu aprovizionamentu Governu hanesan na’in ba jestaun ezekutivu implementa osan povu baze ba regra legál sira haree, entaun uza seksaun ida aprovizionamentu ida tuir lei haruka ajusta direta aberta ba públiku ne’e oferta husi setór privadu ne’ebé haree ita bele deside afinál iha merkadu setór privadu sira balun bele fó hela presu mak millaun $3 ba ponte Kasnafar.
“Entaun, atu salva osan Estadu nian, salva mós obra nia kualidade mak Governu liuhusi MOP deside liuhusi regra aprovizionamentu ajusta direta kompañia ida halo ne’e ho valór la liu millaun $3”, nia tenik.
Deputadu FRETILIN dúvida ho Governu kona-ba kustu projetu atu salva Nasaun, tanba tuir dadus konstrusaun ponte CPLP tuir estudu ne’ebé halo husi empreza Japaun iha 2008-2010 fó ninia folin loos millaun $8, maibé IV Governu momentu ne’eba ajusta direta de’it folin sa’e millaun $20, ho naruk 183 metru no naruk metru hitu.
“Ita kompara fali ho ponte Noefefan ninia naruk metru 380 no luan metru neen, osan millaun $17,5 ne’ebé ita kompara karik ida ne’ebé mak poupa osan no kualidade di’ak, maibé buat balun ne’ebé halo prosesu la’ós konkursu indika de’it”, katak nia.
Sorin seluk, Deputada PLP, Maria Angelina Sarmento, dehan tuir relatóriu Índise Persesaun Korrupsaun (IPK) 2024, ne’ebé foin lalais publika iha 2025, revela Timor-Leste hetan pontuasaun 44/100 iha IPK 2024 nian, ho klasifikasaun globál 73/180 país. Embora pontuasaun ida-ne’e reprezenta melloria ida kompara ho relatóriu IPK 2023 nian, bainhira Timor-Leste hetan 43/100, Timor-Leste marka deklíniu ida iha ninian klasifikasaun bainhira kompara ho IPK 2023, ne’ebé natoon ne’e okupa pozisaun 70/180.
“Monu ida-ne’e alarmante no ezije reflesaun no asaun urjente. Bazeia ba tendénsia sira iha tinan hitu ikus ne’e, tuir loloos ne’e projesaun Timor-Leste nian ba IPK iha 2024 okupa pozisaun 65 hosi país 180 iha mundu”, nia tenik.
Nia hateten, análize ida kona-ba tendénsia iha tinan hitu ikus ne’e, Timor-Leste rejista progresu inkrementál iha ninian pontuasaun iha IPK, hanesan iha tinan 2018 35/100 pozisaun 105/180, iha 2019 38/100 pozisaun 93/180, iha 2020 40/100 pozisaun 86/180, iha 2021 41/100 pozisaun 82/180, iha 2022 42/100 pozisaun 77/180, iha 2023 43/100 ho pozisaun 70/180 no iha 2024 44/100 ho nia pozisaun 73/180.
Embora iha progresu balu dezde 2018 deklíniu iha Timor-Leste nia klasifikasaun, mezmu ho pontuasaun mellorada ida, subliña katak país seluk avansa lais loos iha sira-nia luta kontra korrupsaun. Timor-Leste sei nafatin hela ho média globál 43/100, nune’e koloka Timor-Leste entre dois terços hosi país sira iha mundu ne’ebé hetan pontuasaun kiik-liu hosi 50/100—limiár ida ne’ebé ita presiza esforsa hodi ultrapasa.
“Kauza oioin hosi Timor-Leste nia Deklíniu iha IPK 2024, fatór oioin bele esplika retrosesu ka deklíniu iha IPK 2024, hanesan tuir-mai, prosesu kontratasaun públika simplifikadu, Governu buka aselera prosesu kontratasaun, hodi fó previléjiu ba kontratu liuhosi ajuste diretu ba projetu infraestrutura oioin, inklui projetu fornesiomento medikamentu sira”, nia preokupa.
Jornalista : Nelson de Sousa
Editora : Rita Almeida
