DILI, 13 Marsu 2025 (TATOLI)—Centro Nacional Chega, Institutu Públku (CNC, I.P) kinta ne’e, realiza enkontru regulár ho Grupu Traballu ba Prosesu Rekonsiliasaun Timoroan hodi diskute dokumentu rua.
Diretór ezekutivu CNC, I.P, Hugo Fernandes, hateten, hafoin tinan-tolu la’o prosesu ne’e CNC nu’udar institutu públiku ne’ebé hetan knaar atu halo rekonsiliasaun tuir polítika Governu.
“Ami hanoin presiza atu konvida organizasaun juventude rezisténsia, organizasaun sosiedade sívil, no organizasaun ne’ebé serbisu ba vítima (Grupu Traballu) hodi halo enkontru ida-ne’e atu diskute kona-ba prosesu rekonsiliasaun, tanba ema hanoin rekonsiliasaun ne’e ba mai enkontru entre altu nível sira, maibé grupu traballu ne’e iha kompromisu ida katak, rekonsiliasaun tenke la’o ho mekanizmu lala’ok ida oinsá ema bele hasoru malu no ko’alia ba malu,” Diretór Ezekutivu hato’o iha edifísiu CNC, I.P, Balide.
Notísia relevante : Rekonsiliasaun nasionál: Xanana líder vizionáriu no husu timoroan haluha pasadu
Dokumentu rua kompostu husi, kona-ba konseitu rekonsiliasaun no mekanizmu bele iha desizaun hamutuk, katak konseitu no mekanizmu mak ne’e ona, hafoin ne’e CNC sei submete dokumentu ne’e ba Prezidénsia Konsellu Ministru nu’udar tutela hodi aprezenta ba Konsellu Ministru hodi bele iha desizaun atu aseita ou lae mekanizmu ne’e ka tenke iha alterasaun ba mekanizmu ne’ebé Grupu Traballu submete.
Nia esplika, konteúdu dokumentu ne’e nia prinsípiu báziku mak rekonsiliasaun ne’e halo tanba iha problema pasadu, agora problema ne’e labele hatuur iha problema polítika nível leten de’it.
“Se ita ko’alia buat ruma naksalak, katak ema ruma iha halo a’at ruma ba malu, entaun ida prinsípiu prinsipál mak ema na’in-rua, ida halo a’at ida seluk ne’e tenke tuur hamutuk hodi ko’alia ba malu, ko’alia sai lia loos, tanba sá mak nia halo, depois nia tenke to’o iha konkluzaun katak, lia loos ne’e duni, entaun tenke iha aspeitu ida arrependementu, depois husu deskulpa. Tanba ne’e mak esénsia husi mekanizmu ne’ebé Centro Chega no Grupu Traballu halo katak tenke to’o ba iha ne’ebá,” nia akresenta.
Diretór CNC dehan, la’ós de’it konvida ema mai ba enkontru boot ne’e la’ós rekonsiliasaun, ne’e enkontru prosesu nian de’it atu hamamar situasaun, maibé bainhira atu to’o rekonsialiasaun loloos ne’e bele hateten autór ho vítima iha mekanizmu ida oinsá.
“Ita propoin iha ne’e mekanizmu ita-nia lisan nian nahe biti boot,” nia katak.
Antes ne’e, CNC ho Grupu Traballu hala’o inisiativa barak, liuliu grupu ida-ne’e maioria partisipa ativamente iha inisiativa boot sira ne’ebé kada tinan hala’o hanesan festivál fronteira hanesan realiza iha Maliana iha tinan 2023 no Oekusi iha tinan 2024.
“Iha Oekusi ne’e mak grupu ida-ne’e hamutuk ho timoroan sira iha Indonézia hamosu dokumentu ida bolu deklarasaun dame Ambenu, agora iha deklarasaun ne’e mak husu ba Grupu Traballu ne’e atu estabelese no diskute sá mekanizmu mak di’ak, ne’e duni Grupu Traballu ne’e formaliza iha fulan kotuk, maibé la’o hamutuk tinan-tolu liubá inklui halo sosializasaun ko’alia iha komunidade no vítima sira,” nia tenik.
Tuir Diretór institutu, asuntu ne’e importante hodi hola parte husi entidade Estadu, entidade públiku, sosiedade sívil, organizasaun rezisténsia tanba ne’e hatudu asuntu rekonsiliasaun la’ós buat fasil ida.
“Tanba ne’e ita envolve parte sira ne’e ho sira-nia esperiénsia no matenek hodi fó hanoin tenke konjuga iha orientasaun no vizaun polítika husi Estadu nia, maibé Grupu Traballu ne’e oinsá ezerse sira-nia vizaun,” Hugo Fernandes hato’o.
Iha biban hanesan, Asesór husi Prezidénsia Repúblika, Alexandrino de Araújo, informa, Prezidente Repúblika, José Ramos Horta kontente tebes ho CNC, I.P nia inisiativa tomak.
“Klaru katak rekonsiliasaun ne’e la’ós buat ida dala-ida de’it maibé prosesu ida la fásil maibé inisiativa la’o ba beibeik. Ein prinsípiu husi Estadu nasaun rua Timor-Leste no Indonézia hatene tanba sira rasik sai autór ba prosesu rekonsiliasaun,” Diretór hatutan.
Jornalista : Nelson de Sousa
Editora : Julia Chatarina
