DILI, 26 Janeiru 2026 (TATOLI)–Embaixadór Portugál iha Timor-Leste, Duarte Bué Alves, segunda ne’e, hasoru malu ho Prezidente Repúblika José Ramos-Horta hodi ko’alia kona-ba Komunidade Nasaun Sira Ko’alia Lian Portugés (CPLP-sigla portugés) ne’ebé daudaun ne’e Timor-Leste mak hanesan Prezidénsia ba organizasaun ne’e.
“Ami ko’alia kona-ba kestaun balun CPLP nian iha kontestu foun ida, tanba Timor-Leste foin lalais ne’e asume prezidénsia organizasaun nian, hafoin reuniaun husi Asembleia Xefe Estadu sira no Governu nian, ne’ebé hala’o online iha 16 Dezembru tanba akontesimentu sira iha Giné-Bissau,” Embaxadór ne’e hateten ba jornalista sira hafoin ramata enkontru ho Prezidente Ramos-Horta iha Palásiu Prezidensiá, Nicolau Lobato, Bairru Pite, Dili
Nia dehan, sei iha nesesidade atu garante kontinuidade prezidénsia CPLP nian, Timor-Leste hatudu laran-luak no vontade hodi asume responsabilidade ida-ne’e, maske inisialmente la planeia.
“Ami diskute kona-ba misaun Timor-Leste nian iha ámbitu CPLP nian, kalendáriu enkontru nian, no serbisu ne’ebé la’o daudaun, inklui viajen foin lalais ne’e husi Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK) Bendito Freitas nian ba Lisboa, espesifikamente dedika ba dinámika Komunidade CPLP nian,” nia hateten.
Nia hatutan, iha kontestu ida-ne’e, ko’alia mós kona-ba situasaun polítika iha Giné-Bissau, ne’ebé kontinua hamosu preokupasaun.
“Ami espresa ami-nia preokupasaun atu orden konstitusionál bele restaura lalais no mós respeita ba direitu umanu,” nia hateten.
Iha parte seluk, sira ko’alia mós kona-ba Timor-Leste no trajetória notável ne’ebé mak nasaun ne’e tuir iha tinan 24 ikus ne’e, no agora besik ona atu selebra tinan 25 restaurasaun independénsia nian iha tinan 2027.
“Ami reflete kona-ba dalan konsolidasaun institusionál, polítika no demokrátika. Ami mós ko’alia kona-ba kalendáriu eleitorál, tanba iha Timor-Leste sei realiza eleisaun Prezidenziál iha tinan 2027 no eleisaun lejislativa sira iha tinan 2028. Entaun Prezidente husu mai ha’u atualizasaun ida kona-ba prosesu eleisaun Prezidensiál Portugál nian, ne’ebé primeira volta hala’o ona iha semana kotuk no segunda volta sei hala’o iha loron 08 Fevereiru,” nia dehan.
Sorumutu entre parte rua (2) hanesan konversa ida-ne’ebé pozitivu tebes, ne’ebé dura oras ida resin, ne’ebé marka ho kordialidade baibain, disponibilidade no atensaun Prezidente José Ramos-Horta nian.
“Iha ámbitu kooperasaun bilaterál, ha’u bele afirma katak Programa Estratéjiku Kooperasaun (PEC) 2024–2028 iha hela faze ezekusaun plena. Ida-ne’e hanesan programa tinan lima (5), kobre períodu husi 2024 to’o 2028, no nia aprezenta nível ezekusaun ne’ebé satisfatóriu tebes. Dadus ikus liu indika ezekusaun ida-ne’ebé aliña ho objetivu sira-ne’ebé define ona, hodi kumpre alvu anuál médiu ne’ebé nesesáriu atu garante ezekusaun tomak programa nian iha tinan lima (5) nia laran. Ida-ne’e, lahó dúvida, aspetu pozitivu tebes atu nota,” nia dehan.
Iha 2026, prioridade prinsipál sei kontinua ba edukasaun, lian no kultura, foku ba kapasitasaun rekursu umanu no formasaun kapitál umanu konstitui pilár absolutamente esensiál ba kooperasaun entre Portugál no Timor-Leste.
Iha ámbitu ne’e, nia infoerma, husi Sentru Aprendizajen no Formasaun Eskolár (CAFE), iha tinan 2026 profesór portugés hamutuk 145 mak sei mai hanorin iha Escola CAFÉ iha Timor-Leste.
“Profesór portugés sira-ne’e sei hamutuk ho profesór timoroan na’in-200 ne’ebé mós halo parte iha CAFE, ne’ebé importante atu subliña. Tanba ne’e, projetu parseria ida, la’ós projetu portugés nian iha Timor-Leste, maibé projetu ne’ebé dezenvolve hamutuk ho Timor-Leste,” nia hateten.
Dadaun ne’e, CAFE estabelese ona iha munisípiu hotu-hotu ho eskola hamutuk 14. Hafoin faze konsolidasaun ida-ne’e, agora daudaun etapa foun ida husi kreximentu no espansaun, hanesan prevee ona iha akordu ne’ebé asina entre Governu rua (2) iha tinan 2023, ho objetivu atu habelar progresivamente programa ne’e atu aumenta tan eskola CAFE iha fatin sira-ne’ebé presiza.
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes
