Eskritór : Vales de Jesus Pereira
Introdusaun
Hakerek badak ne’e nudar opiniaun refletiva ida, atu refleta realidade husi relasaun mane no feto iha realidade atuál nian. No hakerek ne’e simples la mai ho karatér sientífiku mas reflesaun abstarata ida husi obesrvasaun en-jerál, nudar indikasaun hanoin ida nian ba maluk estudante no joven adultu bele mós apa ho ama sira ne’ebé sei hanoin plin plan, sira hotu. Hakerek na’in la reprezenta instituisaun ne’ebé haknaar an ba, mas reprezenta joven ida ba joven seluk nia di’ak.
Relasaun tóksiku (Toxic relationship), nudar parte importante ida husi sentimentu ema ida nian. Iha ne’ebé asentua ka hanehan liu ba parseiru/a (pasangan) sira-nia relasaun ne’ebé kontribui ba relasaun la sehat, fó perigu ba mentalidade no fíziku ema ida nian. Situasaun ne’e bele akontese se fundasi husi relasaun seidauk hatene malu ho didiak, koñese kle’an kona-ba parseiru/a iha relasaun nia laran. Foin hasoru malu, gosta malu, ansi hadomi arepende ikus wainhira sai vítima ona.
Ohin loron, relasaun romántiku entre foin sa’e sira, liuliu estudante, joven adultu sira oras ne’e daudaun karateriza ho fenómenu relasaun tóksika. Liuliu interpersonál katak, relasaun ne’ebé estraga, fó perigozu ba parte sira ne’ebé envolve iha relasaun domin ida nian. Ida-ne’e bele akontese iha forma bandu, exesivu, supervizaun, ka halo parseiru sente la iha kbiit no lakon sira-nia liberdade totál.
Relasaun tóxika sira ne’e rasik, mak karakteriza ho bosok atu kontrolu ka manipulasaun husi parseira sira ne’ebé iha tendénsia atu koko hamonu sira-nia parseira iha dalan ne’ebé sala husi domin. Relasaun ne’ebé hakerek na’in inisiativa mak relasaun “feto-mane” ida nian. Iha ne’ebé feto ida sei habelun nia an ho mane ida nudar nia parseiru moris, nune’e mós ba mane, sei habelun mós nia an ho feto ida nudar nia parseira moris(pasangan hidup).
Normalmente ema hotu hatene katak, ema hothotu iha domin atu hadomi malu. Maibé la’os hothotu hadomi malu ho loloos. Ema hotu iha domin atu hadomi, respeita no kuidadu ba buat ruma ne’ebé besik ho nia, ka besik liu nia, espesiál ema ruma. Maibé la’os ema hothotu nune’e. Faktu barak hatudu, ema lakon sentidu husi valór domin nian. Mundu reál hatudu dala barak realidade moruk, iha ne’ebé iha relasaun la armonia, la prosperu, la feliz no la iha hakmatek. Akontese traisaun no manipulasaun, arogánsia no ego domina liu hodi la fó valór ka dignifika dignidade ema seluk nian.
Timor-Leste iha era modernu, realidade moderniza ema ho buat oinoin atu bele fo satisfeitu ba ema idaidak nia deseju sira. Timoroan barak hetan influénsia lalais husi mundu dijitál ka utilizasaun teknolojia nian. Transformasaun barak bele influénsia ema nia hanoin hodi halakon nia valór morál sira iha sosiedade nia leet. Ita hotu nudar timoroan konsiente eh lae, iha ita-nia nasaun, akontese relasaun ne’ebé tóksiku (Toxic Relationship). Nune’e konvida ita ba lee liután,iha hakerek sira tuir mai ne’e;
Mane no Feto nia reasaun no interasaun iha relasaun
Iha sagrada eskritura liuhusi livru Levítiku haktuir nune’e, ema ida sei la rai ódiu iha nia fuan hasoru nia maun alin sira, maibé sei hadomi nia maun alin sira hanesan nia aan rasik. Iha lian portugés dehan “Não guarde ódio no coração contra o seu irmão, mas ame ao seu próximo como a você mesmo (Lev. 19:17-18).
Buat ne’ebé diferente husi doutrina ida-ne’e mak, iha relasaun barak liu hadomi lalais de’it ka hadomi bosok de’it. Tantu mane eh feto, akontese iha momentu lahanesan bele husi mane bele mós husi feto. Mane bele bosok feto pur enkuantu nia hakarak uza feto iha momentu temporáriu de’it. Nune’e mós ba feto. Feto bele uza mane iha momentu temporáriu de’it. Hafoin liu tiha mane eh feto hahú hatudu hahalok tóksiku iha relasaun. Reasaun husi asaun traisaun, halo buat hotu la haree ona ba ema nain rua nia deseju mas nega ida hodi tane aas nia prinsípiu iha relasaun ida nia laran. Nune’e mak bele akontese problema barak iha relasaun tanba interasaun husi liafuan no asaun bele sai ona hanesan presaun ida wainhira idaidak hakarak tuir sira-nia hanoin no hakarak. Subjetividade buras hodi mitiga ka halakon interese koletiva iha relasaun ida nia laran.
Relasaun foin hahú, sira hala’o buat hotu mesak di’ak, buat hotu mesak furak, buat hotu hakmatek. Hafoin sira hala’o relasaun ho tempu ne’ebé kleur, buat ne’ebé sira hasoru mak kontráriu husi saida mak uluk sira hakarak. Tendénsia barak, dudu sira no influénsia sira atu sai husi bem comum relasaun nian. Hadomi malu sai ódiu malu, besik malu nakfilak ba hadook an ba malu. Liafuan respeita ba malu sai fali gossip no konta aat malu. Hirak ne’e akontese wainhira reasaun no interasaun iha relasaun buras ona ho ego, arogansia individuál no singularidade halakon ona pluralidade iha relasaun. Relasaun ne’e la’os ona ita rua nian mas ida nian de’it, buat hotu ne’ebé hau halo ida seluk tenke tuir, buat hotu ne’ebé ida hasoru ida seluk haree de’it, nune’e ida dehan A, ida seluk tenke A. Maske hakarak no hanoin ne’ebé nia iha ne’e sala boot. Tanba ne’e mak ema bele hanaran mós katak relasaun domin iha ameasa nia laran.
Domin iha Amiasa nia laran
Iha Proverbiu ida dehan nune’e, ho lia melayu “Tak kenal maka tak sayang”. La konese sei la hadomi, kontariru ho jovem barak sira nia autocontrolu, “seidauk konese maibe hadomi loos ona”. Ida ne’e dezafiu husi domin salan wainhira ansi atu hadomi.
Violénsia emosionál dala barak envolve violénsia verbal, hanesan insulta, tolok, desfama, hatun malu, no trata malu ho liafuan la étika. Iha relasaun, parseiru/a la sai ona hau nia amigu no familia mas bele muda ba inimigu no bainaka. Iha ne’ebé la valoriza parseiru nia ezistensia iha relasaun ida nia laran. Saida mak lori no fo amiasa ba valor domin iha relasaun?
Ita hatene ho konsiente, hahalok ne’e fó ameasa boot iha relasaun mak hadomi sala parseiru no koñese parseiru seidauk kle’an. Impaktu husi ne’e maka, ikus mai ita hadomi ema ida nem hetan kuidadu husi ema ne’e. Ema uza ema seluk hanesan nia parseiru/a, maibé la’os ona tan hadomi. Ida-ne’e bele sai ameasa boot liuhusi domin ida iha relasaun. Barak akontese nune’e maibé la’os ema hotu. Ema balun hadomi la fó ameasa ba malu. Signifika nia hadomi laiha kondisaun nem sasukat husi nia asaun.
Tanba ne’e, molok kria relasaun presiza atu entende no koñese ho didiak molok tau domin hodi hadomi. Hadomi sala lori ameasa ba moris tomak. Ameasa hakiak presaun hodi hatun ita-nia dignidade no mentalidade nudar ema di’ak ida iha relasaun nia laran. Molok hadomi tenke koñese uluk (kenal dulu baru mencintai). Efeitu husi la koñese ho kle’an maka sai vítima iha relasaun ida nia laran. Ida ne’e mak sei sai ameasa boot iha relasaun ida nia laran. Iha ne’e karateriza ona ema atu iha nia kultura moris sai nakukun no sai koot ba nia hanoin no hakarak di’ak hotu. Halo ema la sente livre no hakmatek wainhira hasoru situasaun sira hanesan ne’e. Konsekuénsia boot tebes husi ameasa sira ne’e bele hamoris presaun boot liu liga ho ita-nia psikis (psikologia) ne’ebé interligada ho ita-nia mentalidade saudável.
Presaun Psikolojika husi prinsípiu Domin ne’ebé sala
Observasaun badak kona-ba impaktu psikolojia iha relasaun romántiku sira-nia laran. Hetan konsekuénsia saúde mentál no fíziku ne’ebé parseiru íntimu sira hasoru maka “Menus empati no konsiénsia pasivu”, ida-ne’e katak, la interese atu kuidadu ba ema nia sentimentu ka difikuldade ema seluk nian, “tidak peduli dengan perasaan atau penderitaan orang lain”. Ezemplu ki’ik balun iha ita-nia sosiedade bele akontese, bin ka maun iha domin sala alias “cinta buta” ho ema seluk, perselingkuhan envolve orang ketiga iha relasaun. Afinál nia iha ona parseiru/a mas nia kontinua atu kria relasaun ho ida seluk tan. Seja, ema ne’ebé nia kria relasaun uluk ona hasoru difikuldade iha família ka nia prosesu moris, nia parseiru/a la iha ona interese atu halo parte mós ba nia sofimentu ka difikuldade ne’ebé nia hasoru hela. Ita la sadar maibé bele akontese, no akontese bebeik karik, ne’e hatudu husi parseiru/a ne’ebé karateriza ho asaun tóksiku nian.
Liután ne’e, ita presiza buka hatene se gravidade psikolojia nian no hasoru ema seluk fó impaktu ba gravidade estres, pos-traumátiku no sintoma depresaun nian. Bele impaktu husi “Persona Superfisiál”, dalabarak iha relasun parseiru hatudu nia matenek no fiar eh karisma ne’ebé demaziada hodi foti nia aan ba hatún nia parseiru maluk. Iha relasaun nia laran iha parseiru/a ne’eb’e sente katak, nia iha kapasidade liu maka ema ne’ebé besik liu nia sai hanesan ‘karan folin la’ek ida’. Nia iha kapasidade, nia iha rikeza, nia iha karismátiku ne’ebé forte, justru lori nia sai superiór liu husi nia parseiru. Ema lakon kontrolu ba nia aan, katak nia valór morál, kulturál, étiku hahú la folin iha ema barak nia matan. Tan ne’e iha relasaun ida nia laran presiza halo an sai inferiór atu bele nakloke ba ema seluk ne’ebé besik liu ita. Rona no simu hanoin hamutuk iha relasaun ida nia laran. Hakribi prinsípiu superioridade atu labele halo ema seluk sai vítima ba iha ita-nia asaun.
Bele mós akontese husi “Manipulasaun no Bosok”: Perigozu tebes iha memanipulasaun ema seluk atu manan nia aan no bele hamosu bosok barak. Ema barak haksumit sira nia relasaun iha karatér rua ne’e. Manipuladór alias bosok ten. Iha relasaun ida nia laran, sente la konfortável, no la estável se ita kria realidade rua ne’e iha ita-nia relasaun. Matenek na’in balu afirma, “manipulasaun no bosokten” ne’e hanesan asaun asasinu ida husi ema nia interioridade ka ema nia aan laran. Ema uza ida-ne’e atu manan sira-nia aan iha tendénsia aat, sala no fo’er. Husi pontu rua iha leten ne’ebé foin temin, nia efeitu ba pontu ida-ne’e. Iha sentidu ida katak, wainhira nia iha ona ema ketiga, alias nia selingku maka nia sempre subar nia aan iha lialoos. To’o iha ne’ebé de’it nia sei la koalia loos husi buat sala ne’ebé nia halo ona ho subar. Sei la akontese i nem akontese. Nia manipula nia hanoin hodi gaña/ manan nia parseiru nia pertesi ba nia. Maske nune’e nia kontinua afirma katak nia hadomi nafatin nia parseiru/a. Hirak ne’e bele akontese, maibe se nune’e ema seluk ne’ebé nia subar sei sai oinsa husi relasaun ida-ne’e?
Iha psikolojia na’in rua husi relasaun loloos, no subar bele sai vítima dala ida iha tempu ne’ebé hanesan wainhira realidade hatudu lialoos. Tanba ne’e presiza liu atu hatene didiak ema ida molok kria relasaun ho ema ne’e. Atu ita labele sai vítima no sai atan ba domin ne’ebé sala.
Konsiderasaun ikus
Esperiénsia abuzu oioin no sintomatolojia negativu oioin ne’ebé envolve konsekuénsia emosionál, biolójika, hahalok, koñesimentu no interpersonál. Daudaun ne’e ema hasoru krize boot liu kona-ba kultura ka toman sira iha relasaun moris feto ida ho mane ida nian. Kultura ka toman di’ak sira, hanesan respeita, fiar, rona, obedese no kuidadu malu sai tiha inimgu ba ita-nia prinsípiu. Ema barak, liu liu joven adultu sira ohin loron sira nia morál perante relasaun sai perigu no risku boot tebes. Los katak, maioria ansi liu atu hadomi iku sai vítima. Seidauk koñese pasangan ho didiak, hadomi los ona, ikus fali arepende mós ai vítima ona.
Tanba ne’e, liu husi hanoin badak no simples ne’e, husu atu ita joven timoroan sira, atu tane aas ita-nia dignidade iha valór morál, étika perante ita-nia relasaun moris feto-mane ida nian. Hadomi ho loloos feto eh mane. Hadomi ho fuan no neoan ne’ebé maus atu ita konsiente ita-nia linña nudar ema mós hanesan ema seluk ne’ebé ita tenta nia sai vítima.
Hadomi ema seluk hanesan ita-nia aan rasik, nudar doutrina moris di’ak nian ida ne’ebé Maromak soe no fahe hela mai ita. Hatoman no hamoris ita-nia aan atu la’o tuir hahalok di’ak ne’e hodi bele fó valór bai ta-nia ezisténsia hanesan umanu.
Ikus husi ida-ne’e atu dehan repete de’it katak “keta ansi hadomi, ikus arepende sai vitima”. Hadomi la presiza tempu, hadomi la iha sasukat bas aida de’it husi ema nia aan. Maibé hadomi presiza koñesimentu, hadomi presiza laran moos. Laran moos hodi hatene ema seluk koñesimentu hodi interpreta no observa ema seluk iha relasaun ida nia laran.
Ema idaidak tenke sai na’in no atan ba domin ne’ebé justu, verdade, transparante no igualdade. Domin loloos la karateriza nia relasaun ho tóksika. Iha ne’ebé la mai ho bosok, manipulsaun, ego, arogánsia, superioridade no injustisa. Hatene ba katak domin hanesan uma mahon di’ak liu husi sentimentu ema nian ne’ebé bele lori ema ba susesu no hakmatek iha moris tomak.
Se mak hadomi nia moris. Se mak hadomi nia haksolok, se mak Hadomi nia livre. Se mak iha Domin hadomi ba. Hadomi ho loloos, hadomi ho Perfeitu. Maromak mak Domin Tuhan adalah Kasih (1 Yohanes 4:8)
