DILI, 24 Marsu 2026 (TATOLI)—Komunidade Ilimanu ho inisiativa lansa tara-bandu ba tasi iha Aldeia Ilimanu, Suku Uma Kaduak, Postu Administrativu Laklo, Munisípiu Manatutu, Tersa ne’e, ho objetivu proteje tasi ba ekononia sustentavel.
Vise Koordenadór ba Tara-bandu, Estaque da Cunha, esplika tara-bandu fó valór ba komunidade ne’ebé hela iha área kosteira atu garante kreximentu ekonómiku.
“Presiza iha protesaun ba ambiente no rekursu naturál. Ekonomia sustentavel promove hodi uza enerjia renovavel, redús desperdísiu no proteje ekosistema ne’ebé ajuda hamenus mudansa klimátika, halo redusaun kustu ho efisiénsia, pratika sustentavel. Hosi ne’e kria opurtunidade foun ba sustentabilidade loke merkadu foun no kria empregu foun, liuliu iha área “ekonomia verde”,” nia tenik.
Estaque haktuir tara-bandu ne’e hala’o ba daruak ona hodi halo protesaun ba espésie ikan sira iha tasi okos no kuida ahu-ruin.
“Ohin iha fatin ne’e ami sei tara-bandu fila-fali ba sesaun daruak nian. Iha sesaun dahuluk ne’e nia benefísiu laiha tanba fulan neen de’it no tara-bandu ne’e ba de’it gurita, entaun komunidade Beheda túr hamutuk hodi halo fali tara-bandu daruak nian mak ohin lansa ona tara-bandu. Tara-bandu ida-ne’e ba tinan tolu no importante tebes atu oinsá bele proteje ahu-ruin iha tasi laran. Tanba ahu-ruin mak bele fó espasu ba ikan hodi tolun,” nia dehan iha nia diskursu.
Nia hatutan lansamentu ne’e realiza aleinde apoiun husi Governu, hetan apoia mós hosi parseiru Blue Venture.
Maibé, nia solisita komunidade presiza kontribui ba ambiente moos no saudavel mak tenke halo separasaun lixu, labele soe arbiru hanesan iha Beheda, tanba hosi ne’ebá mak udan mota solur hotu mai tasi.
Entretantu, Prezidente Autoridade Munisípiu Manatuto, Luís Fernandes apela ba komunidade atu kontribui ba limpeza.
“Tara-bandu ona ne’e, proibe katak sei hetan sansaun ka selu koima. Entaun, apela ba komunidade ne’ebé hela iha Ilimanu liliu Beheda ne’ebé fa’an sasán ba ne’e tenke tau lixu hamutuk mak soe,” Luís hateten.
Nune’e mós, Administradór Postu Administrativu Lakló, Filomeno dos Reis Pereira Cárceres apesia ba inisiativa komunidade Aldeia Ilimanu tanba sira hakarak atu proteje sira-nia ikan iha tasi.
“Kuandu temi dehan bandu ne’e ita tenke kolabora no koopera hodibele iha valór. Nune’e bele kontirbui ba ijiene no oksijéniu ne’ebé di’ak ba ita-nia ambiente no tasi nian,” nia akresenta.
Biban ne’e, nia apela ba komunidade Ilimanu katak ohin lansa tara-bandu no hotu-hotu labele konsentra de’it iha tasi maibé keta haluha mós ba foho lolon sira.
“Ha’u sujere ba ita hotu iha-ne’e katak ohin tara-bandu ona, bá-oin kolabora no koopera atividade hirak-ne’e hotu, nune’e ita bele halo mudansa ba atividade ekonomia seluk hodibele fó rezultadu tara-bandu ne’ebé iha,” nia dehan.
Iha parte seluk, Xefe Departamentu Peska Munisípiu Manatutu, Sebastião Soares Pinto dehan ohin lansa ona espera hahú ona konserva tasi hodi tempu naruk bele hetan nia rezultadu.
“Labele simboliza ho rekursu ne’ebé iha maibé ho apoiu Blue Venture bele iha rezultadu ne’ebé di’ak. Espera governu bele tau planu polítika ba oin hodi halo kontinu. Loron ida sira bele hamriik mesak no sai rendimentu alternativu ida ba sira sustenta ba sira-nia uma-kain,” nia dehan.
Sebastião dehan kosteira ida-ne’e iha sentru peskadór neen mak Ilimanu, Beheda, Mármore, Batumetak, Behau no Wehali. Peskadór iha Ilimanu hamutuk 122 ho vero peska nian kuaze 66.
Prosesu ida-ne’e durante tinan ida hodi aprezenta nia prosesu hotu ba autoridade sira no ohin mak bele lansa tara-bandu ida-ne’e.
Iha fatin hanesan, Jestór Blue Venture, Nélson Amaral, hateten ekipa Blue Venture hamutuk ho autoridade hosi Ilimanu nafatin halo kontrolu ba fatin ne’e. Kooperasaun ida-ne’e hamutuk ho Sekretaria Estadu Peska no Ministeriu Agrikultura rasik, Diresaun Ambiente no parte hosi ekonomia azúl kontinua halo tara-bandu ba fatin ne’ebé identifikadu iha ikan.
Bazeia ba survei ne’ebé iha katak ekolojia iha tasi okos ne’e nia kondisaun ekosistema hanesan ahu-ruin di’ak tebes no espésie ikan sira eziste hela, tanba haree iha metru 15 tun ba tasi laran ikan sira eziste.
Ida-ne’e mak identifika no tau iha relatóriu hodi aprenta ba autoridade sira, entaun hosi ne’e bele garante iha tinan tolu (3) ne’e hetan ikan barak, maibé kuandu boot ne’e tenke liu tinan lima ba leten.
“Tara-bandu ohin ne’e fahe zona rua. Ida ba zona mean no seluk ba zona kinur. Mean ne’e bandu totál atu ema luku ka halo atividade peska no kinur ne’e peskadór bele halo atividade peska maibé labele estraga ahu-ruin,” nia informa.
Ekipamentu ne’ebé Blue Venture fasilita ba peskizadór sira mak minúkulu, boy (tara iha tasi) jaket protesaun, lámpada. Kona-ba osan sira sei jere hosi rezultadu ema ne’ebé luku tasi.
Enkuantu, Sekretáriu Estadu Peska, Domingos da Conceição dos Santos, informa tara-bandu hanesan baze legál ba protesaun no konservasaun rekursu naturál, tanba ne’e mak Governu nafatin iha kompromisu atu suporta programa no atividade hotu-hotu ne’ebé suporta dezenvolvimentu nasionál iha setór no aspetu hotu-hotu. Nune’e mós, nafatin servisu hamutuk ho doadór no parseiru dezenvolvimentu sira, hanesan iha momentu ida-ne’e servisu hamutuk ho Blue Venture Timor-Leste hodi promove tara-bandu tasi.
“Ha’u apela ba parte hotu hanesan komunidade, autoridade lokál no peskadór sira presiza serbisu hamutuk hodi asegura tara-bandu iha área ida-ne’e, no husu parseiru Blue Venture kontinua nafatin fasilita no suporta,” nia apela.
Partisipa iha serimónia lansamentu tara-bandu tasi iha área Ilimanu ne’e kompostu hosi Sekretáriu Estadu Peska, Domingos da Conceição dos Santos, Forsa Naval destakadu Manatutu, Reprezentante Komandante Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) Manatutu nian, Xefe Departamentu Munisípiu Manatutu, Sekretáriu no autoridade lokál sira inklui Administradór Postu Administrativu Laklo, Prezidente Autoridade Munisípiu Manatutu no komunidade Ilimanu ho Beheda.
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade
