DILI, 08 jullu 2026 (TATOLI)–Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, despedida ba traballadór timoroan hamutuk 135 ne’ebé sei serbisu iha Austrália liuhusi Eskema Mobilidade Traballadór Pasífiku Austrália (PALM).
Xefe Estadu ne’e hateten, traballadór timoroan sira la’ós de’it buka moris di’ak maibé mós kontribui ba hametin ekonomia no relasaun bilaterál entre Timor-Leste no Austrália.
“Parabéns ba SEFOPE, ba sira-nia servisu maka’as no ba Governu tomak. Obrigadu ba Embaixada Austrália no Governu Austrália ne’ebé fó oportunidade ida-ne’e. Austrália presiza nafatin traballadór tanba nia joven barak mak laiha ona interese atu servisu iha setór agríkola. Prezensa traballadór Timor-Leste nian hanesan kontribuisaun importante ida ba Austrália,” Prezidente Ramos Horta hato’o deklarasaun ne’e bainhira marka prezensa iha serimónia asina deklarasaun entre traballadór sira, sira-nia família, no Governu molok atu sai ba Austrália, ne’ebé organiza husi Sekretaria Estadu Formasaun Profisionál no Empregu (SEFOPE) iha Otél Palm Springs, Fatuhada, ohin.

Relasaun ekonomia entre nasaun rua ne’e interligadu no bainhira ekonomia Austrália buras maka’as, ida-ne’e mós fó benefísiu ba Timor-Leste liuhusi oportunidade empregu no rendimentu ne’ebé traballadór migrante sira hetan tanba impaktu sei sente mós husi traballadór Timor-Leste sira.
Ramos-Horta hateten, traballadór Timor-Leste sorte tanba hetan oportunidade atu servisu ho kondisaun no saláriu ne’ebé di’ak-liu duké traballadór Timor-Leste jerasaun dahuluk ne’ebé aranka ba Austrália iha tinan 1975 no 1976 hodi servisu iha setór manufatura.
“Austrália selu di’ak. Imi iha sorte iha situasaun atuál. Ha’u felisita imi no deseja susesu iha imi-nia serbisu iha Austrália.” nia hateten.
Prezidente mós afirma, iha nia enkontru oioin ho komunidade Austrália nian, nia simu beibeik elojia ba étika serbisu traballadór Timor-Leste nian.
“Australianu barak mak hateten mai ha’u katak traballadór Timor-Leste sira servisu lalais, ho badinas no iha étika servisu ne’ebé aas,” nia dehan.
Iha fatin hanesan, Sekretáriu Estadu Formasaun Profisionál no Empregu (SEFOPE), Rogério Araújo Mendonça, relata traballadór na’in-135 ne’ebé liberta iha tempu ne’e sei koloka iha empreza 10 iha Austrália, ho kada empreza simu traballadór entre na’in-10 to’o na’in-20.
“Libertasaun ne’e hanesan momentu espesiál ida ba nia hafoin kuaze tinan tolu nu’udar Sekretáriu Estadu. Tanba foin primeiravés, nia bele akompaña Prezidente Repúblika iha serimónia libertasaun ba traballadór sira husi Programa Mobilidade Laborál Austrália nian,” nia hateten.
Nia esplika, Programa Mobilidade Laborál ba Austrália hahú iha tinan 2012 no to’o ohin loron, sidadaun Timor-Leste hamutuk 25.366 mak hetan ona oportunidade atu ba servisu iha Austrália liuhusi programa ne’e.
Nia deklara, tradisaun serimónia despedida traballadór nian hahú ho programa kolokasaun traballadór iha Korea-Súl iha tinan 2009, tuir fali mak Austrália iha tinan 2012, Japaun iha tinan 2023 no Nova Zelándia iha tinan 2025.
Nia esplika, asina deklarasaun ne’e entre traballadór sira, sira-nia família no Governu ho objetivu atu harii kompromisu ne’ebé fahe atu nune’e traballadór sira komprende didi’ak sira-nia direitu, obrigasaun no responsabilidade bainhira hala’o serbisu iha rai-li’ur.
“Liuhusi atividade ne’e, ami fó motivasaun no formasaun ba traballadór sira hodi kumpre sira-nia kontratu traballu no prosedimentu hotu-hotu ne’ebé konkorda ona entre Governu Timor-Leste ho nasaun parseiru sira,” nia dehan.
Aleinde ne’e, traballadór potensiál sira mós hetan komprensaun kona-ba direitu traballadór migrante sira-nian, protesaun legál, obrigasaun atu kumpre regulamentu traballu nian iha nasaun destinu nian no dezenvolvimentu kompeténsia profisionál nian hodi kumpre padraun sira empreza nian.
Nia hatutan, aprosimasaun ida-ne’e mós sai hanesan medida preventiva ida hodi asegura traballadór hotu-hotu sai liuhusi mekanizmu ofisiál sira Governu nian, nune’e hetan protesaun legál tuir akordu bilaterál sira-ne’ebé estabelese ona.
Adjuntu Embaixadór Austrália ba Timor-Leste, Edward Wilkinson, afirma katak traballadór sira-ne’ebé aranka iha tempu ne’e sei servisu iha Queensland, Austrália Súl, Tasmania, Nova Gales Súl, Vitória no Austrália Osidentál.
Traballadór timoroan sira sei fó kontribuisaun importante sira ba setór industriál oioin no ba komunidade iha Austrália, enkuantu hametin lasu sira entre ema sira-ne’ebé mak sai hanesan fundasaun ba relasaun bilaterál sira entre nasaun rua ne’e.
“Austrália nafatin iha kompromisu ba parseria besik ho Governu Timor-Leste hodi apoia moris di’ak traballadór timoroan sira-nian. Hamutuk ho SEFOPE no parseiru sira seluk, ami sei kontinua promove esperiénsia serbisu ida-ne’ebé seguru, pozitivu ne’ebé fó benefísiu ba ba traballadór sira iha tempu naruk, sira nia família no Timor-Leste nia dezenvolvimentu,” Edward dehan.
Nia mós hato’o ninia apresiasaun ba traballadór sira hotu ne’ebé atu sai, hodi esplika katak liuhusi sira-nia servisu maka’as, sira la’ós de’it fó apoiu ba nesesidade laborál Austrália nian maibé hametin mós lasu amizade entre povu Austrália no Timor-Leste.
“Obrigadu ba kontribuisaun signifikativu ne’ebé ita-boot sira sei halo ba Austrália. Liuhusi ita-boot sira-nia serbisu maka’as, indústria no sosiedade australianu sei hetan benefísiu, enkuantu hametin lasu entre ema-ba-ema entre ita-nia nasaun rua,” nia dehan.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes




