Nurima kondena hahalok hamate Palomita Gusmão Guterres no husu atu reforsa intervensaun Estadu

DILI, 19 Novembru 2026 (TATOLI) – Membru Komisaun F iha Parlamentu Nasionál, ba Asuntu Saúde, Igualdade Jéneru no Inkluzaun Sosiál, Nurima Ribeiro Alkatiri, kondena hahalok hamate joven feto foinsa’e Palomita Gusmão Guterres, iha loron 18 Novembru, iha Tasi-Tolu, no husu atu reforsa intervensaun Estadu nian hodi halo prevensaun iha futuru.
Deputada ne’e hato’o sentidu kondolénsia ba família no lamenta katak feto foinsa’e timoroan ida lakon ninia vida ho maneira violenta, ida-ne’e la’ós de’it família nia terus.
” Ida-ne’e terus ba ita hotu nu’udar nasaun, maibé ha’u lakohi ita-nia reasaun ba kazu ne’e para de’it iha omenajen, iha lia-anin ka iha hirus iha mídia sosiál. Ohin loron, ema barak haree kazu ne’e hanesan problema morál ka problema ema ida nian de’it. Kazu ne’e la’ós de’it problema individuál. Ida-ne’e hatudu falla husi Estadu”, nia hatete ba Tatoli, via WhatsApp, ohin.
Tuir nia, situasaun hanesan ne’e mosu husi kondisaun sosiál ne’ebé Estadu seidauk hadi’a, hanesan sistema edukasaun ne’ebé seidauk forma ema ho valór no respeitu, servisu saúde, inklui saúde mentál ne’ebé seidauk to’o ba povu, seguransa ne’ebé seidauk prezente iha fatin sira iha Timor-Leste laran no protesaun sosiál ne’ebé seidauk proteje família vulneravel sira.
“Bainhira Estadu la prezente no la fó prioridade ba igualdade jéneru, ba violénsia kontra feto no labarik, labarik no feto sira mak selu ho sira-nia moris”, nia dehan.
Tuir nia, ema ne’ebé komete krime tenke responsabiliza tuir lei ho pena ne’ebé hanesan ho todan krime nian. “Suspeitu iha direitu ba prezunsaun inosénsia, no ita persiza justisa iha tribunál, la’ós iha dalan ka iha Facebook. Ita ezije prosesu ida ne’ebé lalais, transparente, no fó informasaun ba família vítima nian”, nia realsa.
Deputada salienta katak kastigu ba autór ida la sei rezolve problema, maibé la hadi’a kondisaun jerál ne’ebé prodús violénsia, aban-bairua sei iha vítima seluk. “Justisa loloos ba alin feto ne’e mak kastigu ba autór no mudansa iha Estadu no sosiedade”, nia afirma.
Kestiona kona-ba kazu violensia hasoru feto kontinua akontese iha sosiedade, deputada husi Bankada Frente Revolusionária Timor-Leste Independente (FRETILIN) ne’e hatete katak país ne’e iha ona baze balun, hanesan Lei Kontra Violénsia Doméstika, Planu Asaun Nasionál Kontra Violénsia Bazeia ba Jéneru, VPU iha PNTL, no rede referál ho organizasaun sira hanesan PRADET, ALFeLa no Fokupers, maibé medida sira ne’e barak liu mak reaje bainhira krime akontese tiha ona.
Nia salienta katak ida ne’e akontese tanba seidauk investe ho loloos iha prevensaun. Hodi rekomenda presiza iha protesaun ba labarik nu’udar prioridade nasionál, mak Estadu tenke iha sistema protesaun labarik ne’ebé funsiona to’o iha suku no aldeia.
Ba edukasaun, atu hatama edukasaun kona-ba respeitu, igualdade jéneru no rezolusaun konflitu lahó violénsia iha kurríkulu eskola nian. Aleinde saúde, inklui servisu saúde mentál no apoiu psikososiál ba joven no família sira no seguransa ne’e presiza prezensa polísia, patrulla iha fatin izoladu sira, ema hotu iha direitu atu moris ho seguru no sente katak nia seguru bainhira de’it.
“Orsamentaun Estadu ne’ebé loloos tenke halo alokasaun orsamentál ne’ebé adekuada no nesesária atu investe iha mekanizmu no polítika sira ne’ebé sei muda duni mentalidade no komportamentu iha ita-nia sosiedade”, nia realsa.
Kestiona kona-ba implementasaun kona-ba polítika no lejizlasaun sira proteje feto, nia hatete katak papél Timor-Leste progresivu ona tanba ratifika CEDAW no Konvensaun Direitu Labarik no iha lei no planu nasionál, maibé distánsia entre lei no realidade sei boot.
Tuir nia, problema la’ós falta lei, kestaun mak falta orsamentu, prezensa Estadu iha munisípiu sira no polítika integrada ne’ebé haree feto no labarik nia moris tomak.
Deputada ne’e apela ba sosiedade no Estadu labele nonook ho kazu sira ne’e, maibé hamutuk atu kombate. “Atu labele kontinua haree kazu sira hanesan ne’e no dehan de’it “ema ne’e aat”. Ita tenke hamutuk tau-matan ba ita-nia maluk timoroan sira hotu, liuliu labarik no joven sira. Ba inan-aman, komunidade, xefe suku no igreja tau-matan ba labarik sira, no bainhira haree violénsia, keta nonook. Ba joven sira, uza imi-nia lian atu defende vítima, la’ós atu fahe imajen ka kulpa vítima. No ba Estadu, povu presiza ita-nia prezensa la’ós de’it bainhira trajédia akontese, maibé iha moris loron-loron”, nia apela.
Palomita Gusmão Guterres lakon vida iha kazu omisídiu ne’ebé akontese iha Tasi-Tolu, Aldeia 12 Outubru, Suku Komoro, Postu Administrativu Dom Aleixo, Munisípiu Dili, iha loron 18 Novembru 2026, pur volta tuku 15h00.
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora

