DILI, 23 Agostu 2024 (TATOLI) – Badan Meteorologi, Klimatologi, dan Geofisika (BMKG) Indonézia alerta kona-na poténsia rai-nakdoko megathrust iha zona rua, Selat Sunda no Mentawai-Siberut, ne’ebé bele hamosu tsunami ka tasi sa’e iha país viziñu. Tanba ne’e, Diresaun Nasionál Meteorolojia no Jeofízika (DNMG, sigla portugés) apela ba populasaun iha Timor-Leste atu mantein kalma no labele pániku ho informasaun ne’ebé fó sai.
Diretór Nasionál Meteorolojia no Jeofízika, Terêncio Fernandes Moniz, informa katak previzaun rai-nakdoko, tuir BMKG, ho eskala boot ne’ebé sei akontese iha segmentu Selat Sunda no Mentawai-Siberut ne’e sei la fó impaktu ba Timor-Leste, maibé bainhira akontese ho magnitudu ne’ebé boot parte kosta súl husi illa Timór sei simu ondas tsunami no ida ne’e depende ba nia eskala akontesimentu.
“Tanba iha rejiaun Timór ne’e bainhira akontese rai-nakdoko sempre ho magnitude ki’ik entre 3 no 5 skala richter no laiha ligasaun ho megathrust. Tanba ne’e, hakarak atu fó hatene de’it katak istória hatudu akontese dala ida rai-nakdoko iha rejiaun Timor-Leste rezulta tsunami iha loron 14 fulan-Maiu 1995”, nia informa ba Tatoli, ohin.
Deklarasaun BMKG kona-ba rai-nakdoko iha Selat Sunda no Mentawai-Siberut, Indonézia, ne’ebé fó sai katak hein de’it nia tempu, Terêncio Moniz dehan ida ne’e bele akontese tanba área rua ne’e bele dehan kuaze tinan 100 ona maka la akontese rai-nakdoko. Tanba ne’e maka BMKG halo ona nia previzaun katak área rua ne’e bele akontese rai-nakdoko ho eskala ne’ebé boot.
“La signifika katak sei akontese rai-nakdoko iha tempu badak. Dehan katak hein nia tempu, tanba segmentu-segmentu husi fonte rai-nakdoko iha sorin-sorin ne’e release ona rai-nakdoko ho eskala boot, tanba to’o agora Selat Sunda no Mentawai-Siberut ate a data seidauk akontese rai-nakodok”, nia reitera.
“Ha’u fó hanoin mós katak até agora seidauk iha estudu komprovativu ne’ebé sientífiku no teknolojia ne’ebé lais no akuradu hodi bele halo previzaun kona-ba akontesimentu rai-nakdoko nia oras, bainhira, iha ne’ebé, magnitude hira? Nune’e, ita hotu seidauk hatene bainhira akontese, mezmu ita hatene nia poténsia”, adianta.
Tuir Terêncio Moniz, rai-nakdoko ho tsunami ne’e hanesan dezastre naturál ne’ebé bele rezulta vítima, destruisaun no kauza danu ba uma, ai-horis no infraestrutura. “Tanba ne’e, DNMG husu ba komunidade ein-jerál iha territóriu Timór atu mantein kalma no labele pániku ho informasaun sira ne’ebé BMKG espalla ona iha mídia sira”, nia apela.
Dirijente ne’e mós esplika kona-ba termu megathrust ne’ebé mai husi liafuan mega katak boot no thrust katak dudu ba leten. “Ne’e duni rai-nakdoko megathrust dala barak akontese iha zona subdusaun katak plaka kontinentál ho plaka oseanu hasoru ou xoke malu depoizde plaka oseanu tama bá iha plaka kontinentál nian okos. Ho liafuan simples dehan plaka oseanu todan liu no tama iha plaka kontinentál nia okos. Diferensa mak iha gravidade espesífiku ho kompozisaun kímika husi plaka rua ne’e”, salienta.
Terêncio Moniz akresenta katak rai-nakdoko iha zona megathrust bele rezulta tsunami boot, tanba nia magnitude másimu bele to’o 9 ba leten kompara ho rai nakdoko iha zona sesar ativu ne’ebé másimu la to’o magnitude 7.
Bazeia ba estudu, lokalizasaun parte súl illa Timór iha Timor Trough ne’ebé tama iha zona megathrust no halo mudansa kada 2mm/tinan ho nia akumulasaun enerjia ne’e ki’ik kompara ho área sira ne’ebé pertense iha kosta súl Indonézia nian.
Nia adianta katak Timor-Leste seidauk iha ekipamentu sofistikadu maka instala ona atu apoia hodi deteta akontesimentu rai-nakdoko sira iha zona risku, maibé diresaun iha ona planu atu halo uluk estudu iha 2024 hodi identifika uluk poténsia ba rai-nakdoko iha fatin ida ne’ebé, nune’e iha 2026 bele instala ekipamentu sira ne’e.
“Agora, foin maka iha sentru monitorizasaun, karik akontese rai-nakdoko iha illa sira ne’ebé besik ho Timór ho eskala ki’ik sei pasa informasaun ba malu, nune’e bele alerta ba komunidade ne’ebé besik iha área referida atu retira husi fatin sira ne’e”, dehan.
Terêncio Moniz salienta katak kona-ba informasaun ne’ebé BMKG fó sai ona atu akontese rai-nakdoko iha área rua parte Indonézia nian ho eskala boot ne’e, DNMG seidauk simu informasaun ofisiál husi BMKG. Maibé, ninia parte sei halo liña koordenasaun ho BMKG atu bele divulga informasaun sira, nune’e Timor-Leste mós bele halo preparasaun.
Jornalista: Tomé Amado
Editora: Maria Auxiliadora
