DILI, 30 Abríl 2025 (TATOLI)—Diretór Ezekutivu Aliansa Nasionál Kontrolu Tabaku iha Timor-Leste (ANCT-TL), Sancho Fernandes, hateten rezultadu peskiza husi ANCT-TL hatudu katak kada tinan Governu lakon reseita millaun $5 husi tabaku illegál ne’ebé hatama liuhosi fronteira terrestre no tasi husi Indonézia.
“Tuir rezultadu peskiza husi ANCT, hatudu katak kada tinan nasaun ida-ne’e lakon purvolta millaun $5 husi tabaku illegál ne’ebe hatama husi fronteira, através fronteira Indonézia,” Sancho dehan ba jornalista sira iha Kaikoli, kuarta ne’e.
Nia esplika, bazeia ba observasaun no peskiza ne’ebé ANCT halo relasiona ho tabaku illegál ne’ebé importa la liu husi prosesu administrativu normál, husi área fronteira terrestre no tasi nian, kondisaun ne’e preokupante tebes tanba kada tinan levantamentu hatudu katak prevalénsia tabaku illegál aumenta ba beibeik.
“Tabaku illegál ne’e kuaze namkari iha Timor-Leste laran tomak, ho kuantidade boot liu tabaku ne’ebé tama tuir padronizasaun Lei Kontrolu Tabaku númeru: 14/2016,” nia dehan.
ANCT-TL mós observa katak iha empreza ida mak hatama tabaku illegál ba portu, no falsifika informasaun katak ne’e tisu, tanba ne’e kondisaun ida-ne’ebé grave tebes.
“Ami mós observa katak iha empreza sigaru balun ne’ebé hatama tabaku illegál mai portu no falsifika informasaun katak ne’e tisu, tanba ne’e kondisaun ida-ne’ebé grave tebes. Tuir prosesu normál, tabaku hotu-hotu ne’ebé sei tama iha TL, molok tama iha portu, loron 30 antes tenke iha notifikasaun, maibé atu tama iha TL mak identifika de’it,” Sancho informa.
Nia relata, tuir prevalénsia iha tinan ida-ne’e, dadus hatudu katak fumadór ativu sira aumenta ona bá 74,7% kompara ho tinan anteriór iha 2023, ne’ebé maka 52%.
“Maioria fumadór foun sira uza tabaku importasaun illegál, tanba kuaze tipu tabaku illegál 10 alvu ba merkadu joven, tanba ne’e fó oportunidade ba fumadór foun sira-ne’ebé aumenta ba beibeik iha ita-nia rai,” nia tenik.
Tanba ne’e, ANCT-TL husu ba Governu atu hasa’e taxa tabaku no folin iha TL, no aperta fiskalizasaun ba tabaku illegál, tanba ida-ne’e hanesan estratéjia ida hodi hamenus moras ne’ebé dalabarak transfere ba rai-li’ur hanesan moras fuan, stroke, ipertensaun no seluk tan.
ANCT mós husu ba Governu liuhosi Ministériu Saúde atu reativa sentru hapara fuma sira atu nune’e bele redús moras iha TL.
Jornalista: Felicidade Ximenes
Editór: Xisto Freitas da Piedade





