Janeiru-marsu: moras IRA aas iha Klinika São Joaquim Maubisse

DILI, 04 abril 2022 (TATOLI)—Xefe Klinica São Joaquim Maubisse, Angelica dos Reis, informa hahú hosi fulan janeiru to’o marsu 2022 ne’e, moras ne’ebé rejistu aas iha Clinica São Joaquim Maubisse ne’e moras Infesaun Respirátoriu Aguda (IRA/ISPA).
“Iha fulan janeiru to’o marsu 2022 ne’e, ita rejista moras barak liu mak moras IRA hamutuk 809,” Angelica dos Reis hateten ba Agência Tatoli, liuhosi telefónika, segunda ne’e.
Moras IRA ne’e akontese maioria labarik sira hahú hosi tinan 2 to’o 5, tanba labarik sira halimar arbiru de’it.
“Ita haree labarik sira barak gosta halimar ka haris udan maski ita dehan perigu. Hosi ne’e, ita haree ita-nia rai ne’e rai rahun, kuandu udan ne’e nia bokon, maibé kuandu maran oituan kareta luibá mai halo rai rahun, entaun afeita ba sira-nia saúde mak akontese inus metin, mear no dada iss araska,” nia afirma.
Ho moras ne’e, pesoál saúde sira kontinua halo prevensaun, liuhosi fó formasaun no promosaun saúde ba área ne’ebé mak rejista moras IRA barak liu.
“Formasaun no promosaun saúde ne’e ami fó nafatin, liu-liu fó ba inan-aman sira atu sira hatene oinsá halo prevensaun, hanesan kuidadu oan sira iha tempu udan tanba halo prevensaun di’akliu duké kura,” nia dehan.
Aliende moras IRA, nia informa, Clinica São Joaquim Maubisse mós rejista moras hadaet, hanesan moras TBC tanba iha fulan tolu ne’e rejista ona pasiente hamutuk na’in-lima (5).
“Ida ne’e, na’in ida de’it iha familia ida, ita la hatene nia kutu hira mak halai no fó ba iha ne’ebá. Ne’ebé, ita dehan iha trimestre dahuluk ne’e ami hetan pasiente moras daet hanesan TBC hamutuk lima ona. Maibé, ba moras ne’ebé la hada’et hanesan moras kulit no mear loron-loron, ita hetan pasiente ne’ebé menus liu mak 30, maibé kuandu sa’e liu dala ruma 50 to’o 60,” nia esplika.
Entretantu, totál pesoál saúde iha Clinica São Joaquim Maubisse hamutuk 37 ne’ebé kompostu hosi hosi médiku na’in-ualu (8), enfermeiru/a 15, parteira neen (6) no saúde públiku ualu (8).
Moras Infesaun Vias Respiratória Aguda (IRA)
Moras infesaun Vias Respiratóriu Aguda (IRA) mak infesaun viral (infeksaun ne’ebé kauza hosi virus) ne’ebé akontese iha ita-nia dalan iis nian. Bainhira ita dada iis anin sei halai tuir ita-nia dalan iis nian antes to’o iha pulmaun. Normalmente ita-nia dalan iis hahú ka forma hosi Inus, Kavidade nasal (inus kuak), faringe no laringe (kanál rua ne’ebé nia lokalizasaun iha kakorok).
Anin sei pasa hosi dalan-isin hirak ne’e molok tama ba traqueia no pulmaun. Infesaun ne’ebé akontese iha ita-nia dalan-iis sei provoka ka halo ita sente susar no la konfortavél bainhira dada iis, no nu’udar konsekuénsia sei halo ita-nia isin falta anin hodi hala’o nia funsaun ho di’ak. Moras ida-ne’e fasil tebes da’et no fasil tebes atu kura.
Kauza hosi Infesaun Vias Respiratória Aguda
Moras IRA kauza hosi virus no bakteria ne’ebé invade diretamente ita-nia dalan iis liuhosi matan, inus no ibun. Virus sira-ne’ebé hamosu moras ne’e mak hanesan Rhinovirus, Coronavirus, Virus parainfluenza, no adenovirus.
Fatór sira-ne’ebé kontribui hetan moras IRA
Fatór sira-ne’ebé kontribui atu hetan moras IRA mak hanesan (1) Relasaun ho Individu; Laabarik sira-ne’ebé la simu imunizasaun, bebé ne’ebé la hetan susu hosi inan, bebé no labarik sira menór ho idade tinan ida, sistema imunolojia fraku (daya tahan tubuh lemah), má nutrisaun, moras krónika, ijiéne pesoál ne’ebé la di’ak.
Relasiona ho Ambiente mak; Mudansa temperatura ambientál, poluisaun (rai-rahun), asinamentu (kepadatan, overcrowding), falta ventilasaun iha uma, fumadór barak (su’ar hosi sigaru bele hasa’e insidénsia ba moras ne’e) no ahi-su’ar.
Transmisaun
Moras Infesaun Vias Respiratóriu Aguda (IRA) transmite ka da’et liuhosi kontaktu direta (koali’a, fani, kabeen) ho ema ne’ebé hetan tiha ona moras ne’e.
Sintóma
Moras Infesaun Vias Respiratóriu Aguda (IRA) sei hatudu sinál no sintóma hanesan; Inus been turu no suli ka inus metin, me’ar (me’ar maran), isin kolen ka baruk, isin manas (dalaruma), garganta moras, no ulun moras (dalaruma).
Tratamentu
Tratamentu ba iha moras infesaun vias respiratóriu aguda (IRA) iha oin rua (2) mak tratamentu medikamentoza (ho aimoruk) no tratamentu non-medikamentosa (la uza ai-moruk).
Tratamentu medikamentoza (ho aimoruk): médiku sira mak sei fó aimoruk bainhira ita ba hala’o konsulta iha sentru saúde ka iha ospitál. Tratamentu non-medikamentoza (tratamentu la ho ai-moruk): tratamentu ne’ebé prátiku no ita bela halo hanesan suas ho bee manas nia su’ar, hemu bee no jus barak, deskansa barak no selu-seluk tan.
Prevensaun
Moras infesaun vias respiratóriu fasil tebes atu kona ema maibé fasil tebes mós atu prevene, sé ita iha konsiénsa no kultura saudavel. Asaun ka hahalok sira-ne’ebé ita tenke halo hodi prevene moras ne’e mak hanesan; fase liman ho sabaun, hadook aan hosi ahi-su’ar no rai-rahun, taka inus no ibun bainhira fanin ka me’ar, susu-been ekskluzivu ba bebé foin moris to’o fulan neen (6), labele fuma besik, halo vasinasaun, no kuidadu ijiéne pesoál.
Jornalista : Nelia Fernandes
Editór : Cancio Ximenes

