Suku Costa iha RAEOA estabelese tara-bandu no aplika selu-multa

OÉ-CUSSE, 05 jullu 2022 (TATOLI) – Autoridade iha suku Costa, sub-rejiaun Pante Makasar, Rejiaun Administrativa Espesiál Oé-Cusse Ambeno (RAEOA), iha tinan ne’e hahú estabelese tara-bandu ba propriedade públiku no aplika selu-multa ba sidadaun ne’ebé tenta estraga plantasaun no okupa rai Estadu.
Xefe suku Costa Aleixo Abi, esplika, molok realiza tara-bandu, autoridade komunitáriu aprezenta proposta ba Meiu Ambiente, hetan aprovasaun maka iha 27 juñu ne’e, lia-na’in no konsellu suku to’o bairru hosi aldeia lima halo enkontru konjunta.
“Tanba iha foho no lagoa sira-ne’e hetan estragu hosi ema deskoñesidu tanba ita laiha konsiénsia, kada tinan ai sira iha foho, ema tá arbiru no sunu inklui lagoa sira tanba sidadaun barak komesa okupa gratuita, sé ita la tara-bandu, kuandu ahi han hotu ema komesa tá ai-maran sira hotu, tán ne’e mak ita halo enkontru extraordinária ho responsável sira iha suku laran,” Aleixo Abi ko’alia iha sede suku Costa, Oé-Cusse, tersa ne’e.
Autoridade lokál ne’e fundamenta, baze legál iha tara-bandu ne’e uza lei kompeténsia suku nian iha númeru 09/2016, artigu 23 katak, kompeténsia suku atu hala’o programa dezenvolvimentu ba suku laran, tán ne’e maka aplika tara-bandu iha foho no rai públiku inklui lagoa sira-ne’ebé pertense ba suku Costa nian.
Nia fó ezemplu, suku Costa iha sentrál akumula komunidade mai hosi suku 18 iha RAEOA, hanesan mós iha kapitál Dili akumula komunidade mai hosi munisípiu 13, entaun situasaun ne’e persiza evita atu labele akontese problema iha futuru.
Nia informa, bainhira sidadaun ruma kontra lei tara-bandu ne’e sei aplika sansaun hodi kontribui voluntariumente ba administrasaun alimentasaun nian, tanba kritéria mumentu enkontru konjunta aprezenta sai ona iha públiku hetan konkordánsia, no asina iha akta ne’e mai hosi PDHJ, PNTL lia-na’in no membru konsellu suku.
Nune’e bainhira sidadaun ruma hakat liu toma selu multa voluntariumentu ho tipu rua administrasaun no alimentasaun, tanba lei tara-bandu daudaun ne’e autoridade komunitáriu liuhosi xefe aldeia, xefe bairu no lia-na’in sira kontinua sensibiliza ona iha idak-idak nia área atu iha koñesimentu.
“Multa ba administrasaun osan $500, alimentasaun karau alin tolu, foos saka lima, serveza kaixa ida, tua-sabu jerigen lima, bee água kaixa lima, no hahán seluk tán, sé mak hakat tara-bandu ida ne’e sei multa hanesan ha’u mensiona ne’e tanba ne’e iha akta konkordánsia ona ho parte seguransa,” nia katak.
Fransisco Ais, nu’udar komunidade hosi aldeia Sanane, suku Costa, orgullu tanba kada tinan iha suku Costa sempre akontes eproblema kona-bá okupa rai iha lagoa sein koñesimentu no ai-horis ne’ebé eziste iha suku menus ba beibeik.
“Suku Costa iha sentru tanba komunidade mai hosi suku 18 hela hotu iha-ne’e, entaun ita barak ona presiza regulamentu ba plantasaun sira no rai, tanba durante akontese ema okupa rai tuir nia hakarak, liuliu iha lagoa, depois ai-horis sira mós menus ba beibeik tanba ema tá arbiru de’it, entaun ita espera lei ba tara-bandu ne’e tenki aplika ba ema hotu no tenke iha kontinuasaun, labele hala’o de’it iha tinan ida no tinan seluk husik tiha, ne’e labele,” nia fó hanoin.
Bazea ba dokumentu dadus cesta bázika iha 2021, totál populasaun iha suku Costa hamutuk 17,351 kompsota hosi mane 8,848 no feto 8,503, mai hosi aldeia lima (5).
Iha aldeia Sanane hamutuk 11,237, mane 5,420 no feto 5,817, aldeia Mahata hamutuk 1899, mane 908 no 991, aldeia Oétfo hamutuk 1067, mane 544 no feto 523, aldeia Lakufoan hamutuk 707, mane 357no feto 350, aldeia Oésono hamutuk 2441, mane 1222 no 1219.
Jornalista : Abílio Elo Nini
Editór : Evaristo Soares Martins

