PN aprova konta Jerál Estadu 2020

DILI, 11 jullu 2022 (TATOLI)—Parlamentu Nasionál (PN), segunda ne’e, aprova Konta Jerál Estadu 2020, ho rezultadu votu a-favór 48, kontra no abstensaun 0.
“Konta Jerál Estadu 2020 aprovadu,” Prezidente Parlamentu Nasionál, Aniceto Longuinhos Guterres Lopes, hateten liuhosi reuniaun plenária Parlamentu Nasionál.
Iha intervensaun, Bankada FRETILIN liuhosi Deputada Maria Angelina Rangel, hakarak halo apresiasaun ba Konta Jerál Estadu ne’ebé mak Tribunál Konta audita ona no lori mai iha Parlamentu Nasionál atu halo apresiasaun polítika tuir lei Tribunál Konta haruka.
“Iha 2020, Parlamentu Nasionál aprova tetu Orsamentu Jerál Estadu (OJE) hamutuk biliaun $1,486.3 ne’ebé fahe ba kategória saláriu vensimentu, bens servisu, transferénsia públika, kapitál menór, kapitál dezenvolvimentu ne’ebé mak Governu iha kapasidade ezekusaun biliaun $1,2 ne’ebé mak reprezenta 75,3% hosi totál orsamentu ne’ebé mak iha,” nia dehan.
Bankada Fretilin hakarak rekomenda ba Governu tanba iha relatóriu ne’e sita kona-ba levantamentu esesu rendimentu sustentavél maibé ninia finansiamentu ne’ebé ba fali kestaun ne’ebé la’ós ba kapitál dezenvolvimentu ka infraestrutura, ne’ebé apenas millaun $200-resin de’it mak tau iha kapitál dezenvolvimentu maibé restu hosi millaun $180-resin tau ba iha kategória ne’ebé la’ós ba kapitál dezenvolvimentu hanesan lei fundu petróliu haruka.
“Tanba ne’e hakarak fó hanoin ezekusaun ida-ne’e la’ós kobre de’it ba 2019 maibé iha relatóriu sita iha mós fundu COVID-19 ne’ebé millaun $333 mak hodi tau ba iha transferénsia públika mós hosi sustenta ita iha situasaun COVID-19 ne’ebé mak hahú hosi tinan 2019 to’o iha momentu ida-ne’e,” nia dehan.
Deputada Rangel hateten, agora liga fila-fali ba reseita doméstika ne’ebé ema hotu kestiona, maibé tuir esplikasaun Governu nian katak neste momentu ita labele foti hosi reseita doméstika atu sustenta nasaun maibé lei fundu petróliu uniku fonte sustenta Estadu ho montante 85% hosi orsamentu fundu nian.
Nune’e, bankada FRETILINn sujere ba Governu ho inisiativa atu loké mós haree lei sira-ne’e atu bele kobre reseita alternativu hanesan lei Kódigu Mineiru ne’ebé aprova ona oinsá hein hela mós lei tributária atu mai iha PN aprova, nune’e bele kobre reseita doméstika tuir lei no hodi miniza foti liu esesu rendimentu sustentavel estimadu.
Iha aspeitu seluk, bankada FRETILIN hakarak fó hanoin ba Governu tanba tuir relatóriu Governu katak funsionáriu ne’ebé mak iha dedusaun iha 2020 halo mós ba iha 2021 ba oin nune’e PN bele hatene, ne’ebé hanesan órgaun analiza ba fiskalizadór atu hatene katak tinan saida mak halo dedusaun aumenta no saida mak funsionáriu sira simu knar hanesan servidór Estadu.
Tribunál konta sita kona-ba irregularidade sira-ne’ebé Governu halo, bankda husu hanesan iha relatóriu komisaun nian husu nafatin ba Governu atu mellora di’ak liután kestaun sira-ne’ebé mak iha relatóriu laran, nune’e bele hakat hodi mellora orsamentu.
“Mezmu nune’e, bankada FRETILIN apresia ba ezekusaun ne’ebé Governu la’o daudaun,” nia hateten.
Vise Bankada CNRT, Patrocínio Fernandes, apresia de’it ba relatóriu komisaun C no aproveita husu de’it ba Governu bele tau matán ba infrasaun ka irregularidade sira-ne’ebé hanesan Kámara Konta deskobre no komisaun C tau iha sira-nia relatóriu paresér rekomenda.
Nune’e, bankada CNRT husu ba Governu ba pontu sira-ne’e nune’e Konta Jerál Estadu tuir mai pelumenus bele minimiza irregularidade sira-ne’ebé akontese tuir pontu de vista Kámara Konta nian, nune’e Estadu ka Governu nia jestaun ba finansa públika bele mellora di’ak liután hodi servi povu Timor-Leste.
Bankada PLP liuhosi Deputada Maria Angelina Sarmento, apresia relatóriu hosi Kamára Konta no relatóriu paresér hosi Komisaun C ne’ebé halo papél importante hodi fó bibán ba Governu hodi haree didi’ak nia ezekusaun atu bele mellora liután Governu nia ezekusaun sira.
“Tuir lia-loos, ita hatene katak tinan 2020 Orsamentu Jerál Estadu (OJE) ita la’o de’it ho orsamentu duodésimu no fulan tolu antes fin do mandatu mak ita foin iha (OJE). Ne’eduni, ita labele ko’alia buat barak kona-ba ezekusaun hosi OJE 2020 nian, tanba situasaun sira ita bele dehan forsa maiór halo ita labele ezekuta orsamentu hanesan periódu normal,” nia dehan.
Maibé, nia dehan, iha relatóriu Kámara Konta nian mós perda reseita ne’ebé ita hasoru iha 2020 relasiona ho situasaun COVID-19 ne’ebé afeta ba reseita sira-ne’ebé mai hosi impostu nian, no iha mós relatóriu Kámara Konta nian ne’ebé sai hanesan atensaun prinsipál kada Konta Jerál Estadu ne’ebé aprezenta mai Parlamentu Nasionál, asuntu sira ne’ebé pertinente atu Governu hadi’a beibeik nafatin.
“Hanesan kestaun sira cabazes natal ninian ne’e sai nafatin atensaun Kámara Konta kuaze iha Konta Jerál Estadu tinan-tinan no subliña nafatin iha ne’e, katak bainhira laiha baze legál mak ita labele hola desizaun kona-ba asuntu sira hanesan,” nia dehan.
Relasiona iha reseita naun fiskál arekadu hosi entidade autónoma iha 2020 nian hetan redusaun tebes konsege alkansa de’it 4,3% hosi reseita doméstika naun petrólifera, ida-ne’e kestaun fila-fali pandemia COVID-19.
Atual Vise Prezidente Parlamentu Nasionál ne’e hateten, hahú iha tinan 2020 mak TL kria fundu COVID-19 maibé hahú hosi ne’eba Governu atribui osan ne’ebé ajuda apoiu ba família sira ho rendimentu ki’ik atu minimiza impaktu negativu ba ekonomia família, maske Governu ezekuta de’it 66% defaktu populasaun barak sente benefísiu hosi apoiu família nian.
Maske nune’e, relatóriu Kámara Konta nian mós foka katak iha apoiu hosi parseiru dezenvolvimentu sira-ne’ebé apoiu oinsá mitiga impaktu COVID-19 nian laiha informasaun klaru ne’ebé Governu presta kona-ba apoiu hosi doadór sira-nian.
“Ami hein katak fundu COVID-19 ne’ebé mak sira apoiu iha futuru sei bele hetan informasaun sira tanba Parlamentu Nasionál mós propoin ona atu Governu realiza auditoria externa ba fundu COVID-19. Nune’e, ita bele hatene impaktu hosi osan ne’ebé tau iha fundu COVID-19 hosi Orsamentu Jerál Estadu ninia ezekusaun loos ka la loos, no inklui osan mai hosi apoiu doadór sira-nian,” nia hateten.
PN ho Kámara Konta kontinua kestiona entidade sira-ne’ebé seidauk tama iha perímetru konsolidasaun orsamentál iha Konta Jerál Estadu inklui entidade sira hanesan Institutu Petróliu no Jeolojia (IPG, siglá portugés), Autoridade Nasionál Petróleu no Minerál (ANPM) no Rejiaun Administrativa Espesiál Oé-Cusse Ambeno (RAEOA).
“Maibé ohin hetan esplikasaun hosi Ministru Finansa katak 2021 sei integra iha perímetru konsolidasaun orsamentál hahú uluk ho IPG, no tinan 2022 Governu konsege akolla ona rekomendasaun 11 hosi rekomendasaun 24. Embora iha rekomendasaun balun kontinua repete beibeik maibé ita haree Governu determinadu atu apoia rekomendasaun sira-ne’ebé fó hosi Kámara Konta atu hadia beibeik lala’ok ezekusaun Orsamentu Jerál Estadu nian,” nia hateten.
Ikus liu, iha relatóriu paresér Konta Jerál Estadu ne’ebé Kámara Konta deteta iha irregularidade no infrasaun sira entidade sira-ne’ebé responsavél submete ba responsavilidade sansinatóriu no responsavilidade kriminál, nune’e iha bibán atu hadia di’ak liután aleinde mellora kestaun administrativu sira.
“Ami hein katak entidade Estadu tomak kumpre regra sira-ne’ebé vigór atu halo check and balance. Parlamentu Nasionál halo fiskalizasaun polítika no Kámara Konta halo fiskalizasaun jurídika atu hamutuk ita hadi’a nasaun ida-ne’e ba oin,” nia dehan.
Xefe Bankada KHUNTO, Olinda Guterres, fó parabéns ho votu gratidaun ba Primeiru-Ministru ne’ebé reprezenta hosi Ministru Finansa iha debate Konta Jerál Estadu ne’e.
“Maske VIII Governu hasoru dezafiu oioin maibé hanesan ita foin rona esplikasaun hosi Ministru Finansa tuir esperiénsia real VIII Governu nian ne’ebé halo mós buat barak durante ne’e. Ezemplu konkretu, ita bele haree Governu kombate COVID-19 no sira seluk ho orsamentu ne’ebé gasta lori duni benefísiu,” nia apresia.
Enkuantu observasaun hosi Bankada PD, António da Conceição ‘Kalohan’, katak bankada PD iha oportunidade ne’e la preparadu atu halo intervensaun maibé hakarak atu fó de’it hanoin balun.
“Ita, tinan-tinan nafatin halo debate relatóriu Kámara Konta nian ne’ebé sempre fó hanoin ba ita. Buat ida-ne’e, ha’u hanoin karik Ministéiru Finansa buka haree oinsá mak ita halo estandarizaun ida entermu prosedimentu ba ita hotu. Ami PN, ezemplu, ha’u ko’alia kona-ba subsídiu saúde, rai sira seluk moras ne’e laiha nivél diferensa nian, nune’e hanoin aspeitu ida Ministéiru Finansa presiza hanoin atu ko’alia ba instituisaun Estadu. Prátika ne’ebé agora iha kuaze instituisaun ida-idak estabelese ba kada instituisaun, tanba de’it ita-nia interpretasaun kada órgaun soberanu mak deside rasik nia orsamentu maibé entermu jestaun buat ida públiku nian ne’e kompeténsia Ministéiru Finansa,” nia sujere.
Nune’e, nia dehan, relatóriu tuir mai bele fó komentáriu Tribunál ninian jerál ba instituisaun hotu oinsá no komentáriu espesífiku ligadu ba kada órgaun Estadu, tanba relatóriu ne’e ko’alia nafatin kona-ba instituisaun sira-ne’ebé Governu ninian.
Hatán ba kestaun sira-ne’e, Ministru Finansa (MF), Rui Augosto Gomes, lori Governu nia naran agradese rekomendasaun krítika sujestaun sira-ne’ebé Kámara Konta halo no relatóriu komisaun C trata asuntu Finansa Públika iha PN ne’ebé favoravél ba Konta Jerál Estadu ba tinan 2020.
“VIII Governu Konstituisional komprometidu kontinua hadi’a prátika sira-ne’ebé ladi’ak, ita halakon neneik no ita hakarak sei mellora liután Konta Jerál Estadu ba tinan oin mai, korresaun no esforsu sira-ne’e, Ministériu Finansa implementa daudaun ita espera katak iha Konta Jerál Estadu ba tinan 2021, kestaun ne’ebé ohin levanta kona-ba fundu COVID-19 ho doasaun sira-ne’ebé la kontempla iha Konta Jerál Estadu ba tinan 2020. Ita sei tau hotu iha ne’eba, nune’e destintu deputadu sira bele halo fiskalizasaun hodi hatene loloos osan sira-ne’e suli ba ne’ebé no uza ba saida,” nia hateten.
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes

