Loron mundiál ba fotografia, Lírio Fonseca Grava ‘istória’ ho lensa
“Fotografer news ita aprende iha ita-nia serbisu nia laran. Ita labele dehan, ita bele ona maibé ho hasai foto ita aprende liután oinsá bele hasai foto di’ak liu. Tanba, dalaruma dehan publika ona ba li’ur; ne’ebé, ita sente di’ak ona. Ne’e, ita sei la ba oin…”
DILI, 19 agostu 2022 (TATOLI)–Loron mundiál ba fotografia selebra kada tinan iha loron 19 agostu. Komemorasaun loron ida ne’e hodi dedika ba arte, kreatividade, siénsia no istória fotografia nian.
Nune’e iha ámbitu loron internasionál ba fotografia, Tatoli halo entrevista eskluzivu ho Fotografiu lendáriu no fotografu seniór timoroan ida, Lírio Fonseca. Tuirmai, ita akompaña entrevista kumpleta:
TATOLI: Oinsá ita-boot nia hanoin kona-ba komemorasaun loron mundiál ba fotografia?
Lírio Fonseca: Ba ha’u hanesan loron importante ba ami sira ne’ebé mak hala’o knaar hanesan fotografu. Iha Timór, seidauk selebra loron ida ne’e no dalaruma asosiasaun jornalista sira seidauk realiza ne’e ho loloos hodi bele komemora. Maibé, espera katak hahú husi ne’e ba oin, organizasaun ho meiu komunikasaun sira bele hanoin ona oinsá bele tau loron ida ne’e hanesan loron importante ba fotojornalista sira
TATOLI: Durante tempu barak ona ita-boot envolve iha mundu fotografia, bele esplika tanbasá sai fotografu?
Lírio Fonseca: Uluk atu hasai foto susar la halimar. Kestaun primeiru mak fasilidade. Fasilidade tempu uluk ho agora la hanesan; kamera karun, rolu karun, buat hotu karun. Entaun, iha tempu ami eskola iha Indonézia, entaun envolvimentu ami nian iha klandestina, liliu organizasaun RENETIL, iha ne’ebá iha media alternativu ida naran Talitakum, entaun iha ne’ebá ami halo dokumentasaun kuandu iha eventu ruma.
Husi ne’ebá, ha’u iha kamera pocket ida ne’ebé mak uza rolu, momentu ne’ebá uza para hasai (foto) dokumentasaun de’it. La hatene, depois tinan mai, atu halo nusa ita la hatene. Entaun, husi ne’ebá hahú to’o mai ukun aan, mai fali iha Talitakum, oportunidade iha organizasaun, Internews loke oportunidade ba timoroan sira hotu ne’ebé mak iha media sira bele manda nia ema ba tuir treinamentu fulan tolu iha área fotografu. Entaun iha ne’ebá Talitakum manda ha’u ho António Daciparu, hodi ami ba tuir treinamentu ida ne’e.
TATOLI: Antes treinamentu, ita-boot hetan abilidade husi sé?
Lírio Fonseca: Uluk, iha tempu ne’ebá, naran hasai de’it, nein iha valór news (notísia). Iha ne’ebá hasai de’it. Entaun, iha treinamentu ne’ebé mak ami hetan oinsá atu kria foto ida liu-liu foto jornalizmu.
TATOLI: Ita-boot tuir treinamentu iha ne’ebé?
Lírio Fonseca: Ami tuir treinamentu iha Dili, iha 2000. Internews loke ba ema hotu, timoroan sira iha media sira ne’ebé mak uluk iha; manda nia ema rua-rua, ba tuir. Agora kolega sira ne’e la iha hotu ona, sira halo profisaun seluk ona. Hela de’it ami rua mak aguenta iha mundu fotografia ne’e to’o agora.
TATOLI: Fotografia ne’e la’ós ema hotu hatene. Durante ita-boot hasai fotografia, esperiénsia saida mak ita-boot hetan?
Lírio Fonseca: Buat ida hasai foto, dalaruma ema hanoin ita kaer kamera hasai ba di’ak ona. Maibé, iha foto dokumentasaun no fotojornalizmu ne’e tenke esplika buat ida ne’ebé ema haree de’it, ema kumprende. Entaun, iha ne’ebé iha ema ne’ebé tenke hatene loloos oinsá bele hasai fotojornalizmu, foto news – minimál, foto ida bele esplika 5W+1H iha laran, haree nia background, fullground, objetu. Ne’e tenke esplika ba públiku katak ema haree de’it foto, akontesimentu saida mak akontese ne’e iha laran (foto) kumpletu ona. Ho esplikasaun uitoan iha caption (lejenda), ema haree de’it, bele kumprende. Foto news tenke esplika klaru liu kompara ho ema hakerek ho liafuan rihun. Foto ida reprezenta liafuan rihun ne’ebé jornalista hakerek.
TATOLI: Presiza insting ka sensibilidade oinsá bele kaptura foto sira hanesan fotojornalizmu, dokumentasaun no seluktan?
Lírio Fonseca: Presiza insting oinsá nia bele tuun, hasai foto ida, esplika oinsá? Ezemplu, iha spotnews ida, derrepente iha (akontesimentu) ahi han uma. Iha ne’ebá, ita tenke esplika, uma-na’in iha, ahi han uma iha, uma-na’in kuandu tanis, oinsá fotografu hasai foto ho uma-na’in tanis ne’e ho background (antesidénsia) uma ahi han ne’e. Entaun, iha ne’ebé hatudu ona ema tanis, ema triste ho uma ahi han. Ho tan esplikasaun paragrafu ida tan de’it, ema bele komprende ona.
TATOLI: Durante esperiénsia hasai foto iha karreira nu’udar Fotografu, iha duni rezultadu hanesan esplika ne’e ka lae?
Lírio Fonseca: Durante profisaun, kuandu hasai ba ajénsia notísia, entaun sira presiza foto ho vizuál ida ne’e esplika klaramente. Entaun, bainhira ita atu halo no halo ona kobertura, iha ne’e ita tenke hatudu ona. Ita tenke esplika ona, ita tenke iha ona konseitu ida katak ha’u tenke hasai foto ida ne’e iha momentu ida hanesan ne’e. Foto ida ne’e mak baibain ami prodús no manda ba ajénsia no ajénsia sira manda ba kliente sira. Kliente sira ne’ebé foti foto husi Timór, sira kliente ida ne’ebé mak fiar katak ajénsia ne’ebé sira sai kliente ba, nia fotografu pasti prodús foto ne’ebé mak ami hakarak.
TATOLI: Durante ita-boot hasai foto, lembra foto ida ne’ebé mak di’ak liu?
Lírio Fonseca: Ha’u la dehan hasai foto ida di’ak liu mas bele dehan oportunidade ida di’ak liu para hetan foto ida di’ak liu. Tanba se la iha oportunidade di’ak, fotografu la iha oportunidade to’o lalais fatin ne’e oinsá bele hetan. Ita tenke frontline (liña frente). Ida ne’e, problema boot ida ba ita idaidak.
Durante ha’u-nia profisaun, foto ida ne’e mak di’ak liu ona ba ha’u mak ida ne’ebé publika ona. Iha Covid-19 nia laran, ha’u hetan foto ‘The best of the day’ ida. Reuters halo selesaun ba foto hotu iha mundu, depois sira eskolla foto ida ne’ebé mak di’ak liu. Foto kona-ba Covid iha Dili, iha CCD, bainhira halo swab ba populasaun sira ne’ebé mak atu viajen. Iha ne’ebá, bainhira halo swab, ema ida hatudu espresaun moras. Ema ne’e (isin-lolon) tatoo hotu kedas. Reuters hili foto ida ne’e hanesan foto ‘The best of the day’ – foto diária di’ak liu. The Guardian mós hili, Washinton Post iha 2002. Ha’u ema la koñese. Ha’u-nia naran ho ha’u-nia produtu ema hatene.
TATOLI: Ida ne’e foto sira ne’ebé mak hasai iha tinan 2002 mai leten, antes ida ne’e, purezemplu iha 1999?
Lírio Fonseca: Lae. Ha’u la halo publikasaun. Foto barak liu ba (dokumentasaun) tanba envolve iha media alternativu sira entaun rai de’it ba dokumentasaun. To’o tempu publika bele publika tanba uluk publika mós nia risku boot. Se mak publika, bele hetan husi autoridade Indonézia.
TATOLI: Foto ne’ebé impresionante liubá ita-boot bainhira hasai foto iha Indonézia?
Lírio Fonseca: Momentu ami demo iha Deplu (Departamentu luar negeri), Jakarta, iha 12 jullu 1998. Foto sira ne’e to’o agora ha’u sei rai. Ha’u orgullu foto sira ne’e, iha ne’ebé ema barak to’o momentu ne’e la iha. Sira la iha dokumentasaun kona-ba ida ne’e. Ida ne’e faz parte iha ita-nia istória luta nian.
TATOLI: Iha tempu Indonézia, iha demonstrasaun hanesan ne’e, ita-boot la ta’uk hasoru autoridade seguransa sira bainhira hasai foto?
Lírio Fonseca: Iha momentu ne’ebá ita demonstran ona, ita la ta’uk buat ida. Risku boot liu mate. Risku ki’ik liu kaptura. Ita hasai (foto) de’it.
TATOLI: Foto sira ne’e agora sei dokumenta hela?
Lírio Fonseca: Sim. Dokumenta hela, rai hela hanesan istória ba ha’u.
TATOLI: Bele esplika, tanbasá tenke dokumenta?
Lírio Fonseca: Iha eventu balun, nia valór istóriku ne’e boot. Akontesimentu sira hanesan ne’ebá (1998) sei la repete tan, iha tinan sira ne’ebé mak mai. Entaun, iha momentu ne’ebá, ha’u hasai de’it para rai sai hanesan dokumentasaun ba ha’u tanba istória. Ida ne’e mak iha ha’u-nia hanoin para oinsá hasai no hasai; rai hamutuk. Ba ha’u foto hotu-hotu importante. Ha’u-nia klise ne’ebé mak ha’u arkivu to’o agora sei iha. Agora susar ba ha’u, oinsá atu fase. Klise sira ne’e ha’u rai de’it, se iha oportunidade ha’u bele hetan scanning negative, entaun ha’u hakarak scan hotu para rai hanesan file. Rai hanesan dokumentasaun privadu.
TATOLI: Iha planu ruma atu dokumenta ba livru iha futuru?
Lírio Fonseca: Ha’u hanoin ona oinsá halo ba livru. Halo ba livru ida de’it la to’o mas tenke rua ka tolu; bertahap (fazeada). Tempu mai ha’u sei halo, espera iha sponsor (patrosinadór) balun hakarak apoiu tanba karun. Iha buat barak ne’ebé sei sai istória barak para jerasaun sira koñese. Ida ne’e ba oin, ha’u hakarak halo duni ba livru boot ida ba ha’u pesoál, ba instituisaun Estadu, maibé espera iha sponsor ruma.
TATOLI: Iha hanoin ruma atu entrega ba Governu ka Estadu atu prezerva no konserva?
Lírio Fonseca: Ha’u prontu atu koopera se kuandu sira husu. Foto sira ita kuandu rai kle’ur demais, nia eventu istória, nia pegadaan (fa’an) ne’e semakin karu.
TATOLI: Iha eventu saida de’it mak ita-boot partisipa ona hanesan fotografu hodi hasai foto?
Lírio Fonseca: Depois tuir treinamentu iha Internews ne’e ramata, iha hanoin ida katak ha’u tenke iha kamera. Kamera iha momentu ne’ebá karun la halimar, susar atu hetan. Entaun husi treinadór amerikana ida nia fasilita, ha’u fó osan, nia ba Indonézia hola kamera ida no agora kamera ne’e sei iha. Kamera Nikon F60. Ne’e uza rolu. Tanba ha’u-nia hanoin: Hanesan militár, se ita ba treinu tiha tiru, depois ita fila mai la iha kilat, entaun ita tiru ho saida? Entaun, ha’u-nia hanoin katak tenke hola kamera.
Depois, ha’u-nia treinadór ne’e iha ajénsia balun kontaktu nia: Ami hakarak iha ema (fotografu) iha Timór, entaun nia rekomenda ha’u. Depois loron haat ba lima, sira (Ajénsia) kontaktu kedas ha’u husi Indonézia. Maizmenus ó bele ka lae? Sira hakarak koko, manda took foto ne’ebé ita-boot bele hasai manda ba ami. Mas, afinál, la fásil. Hasai fofoun, ha’u mós bingung (konfuzaun), atu hasai saida? Depois hasai no hasai, ha’u-nia treinadór dampingi (akompaña) ha’u mas foto sira ne’e la di’ak hotu. Maibé, iha eventu ida, ajénsia presiza foto ida la halimar, ami tenke hetan foto Xanana. Ha’u buka Xanana to’o hetan, ida ne’e mak sai ha’u-nia foto primeiru ne’ebé mak ajénsia uza. Tuirmai, publika iha Lusa, no Timor Post foti. Ha’u orgullu. Entaum, ha’u foti jornál, tesi no arkivu to’o agora. Ne’e sai istória ha’u-nia profisaun.
Ha’u konsege halo duni kobertura ba ajénsia ida ne’e ho koñesimentu, treinamentu ne’ebé mak aprende durante semana rua. Bele fasilita ona sira maske hanesan pemula (inisiál) la mengecawakan liu sira. Depois ida ne’e, mosu eventu boot liután mak 2002 – selebrasaun restaurasaun independénsia, iha ne’ebá foti foto ekonomia, foto feature, news, manda hela de’it.
Iha Fotografer news ita aprende iha ita-nia serbisu nia laran. Ita labele dehan, ita bele ona maibé ho hasai foto ita aprende liután oinsá bele hasai foto di’ak liu. Tanba, dalaruma dehan publika ona ba li’ur; ne’ebé, ita sente di’ak ona. Ne’e, ita sei la ba oin. Iha istória di’ak, iha istória barak kona-ba lala’ok kobertura sira. Dalaruma ita serbisu ba ajénsia ita-nia esperansa katak foto ne’ebé ita foti bele memuaskan (satisfas) sira, bele hatun maibé dalaruma lae. Bele la’o dook, hamlaha-hamrook, kuandu la públika, la públika. Maibé, labele baruk, ne’e motivasaun.
TATOLI: Husi esperiénsia sira ne’e hanesan memória pasada ida husik hela ba jerasaun sira liuhusi imajen. Ita-boot fó mensajen ba fotografu juniór sira iha Timor-Leste para bele banati tuir?
Lírio Fonseca: Ba ha’u importante. Agora, fotografu ba jornalizmu ka fotojornalizmu, sura kuantidade, menus la halimar. Primeiru, ha’u hakarak husu ba instituisaun media sira atu kria no rekruta fotografu ba news (notísia) nian iha sira-nia fatin para sira mós prodús foto sira ne’ebé mak hakarak.
Segundu, husu mós ba joven sira para envolve aan iha profisaun ida ne’e (Fotografu) tanba atu hatene buat hotu tenke iha primeiru liña. Entaun, husu ba joven sira ne’ebé agora dadauk iha bakat (abilidade), talentu iha fotografia, bele envolve aan iha media sira para bele hasai foto.
Notísia relevante: CI Komemora Loron Mundiál Fotografia
Jornalista : Rafy Belo
Editór : Cancio Ximenes
