COVALIMA, 11 outubru 2022 (TATOLI)–Xefe Sentru Saúde Zumalai, Cipriano de Jesus dos Santos, relata hahú fulan-jullu to’o setembru ne’e Sentru Saúde Zumalai rejista moras infesaun Vias Respiratóriu Aguda (IRA) 2000-resin.
“Ita bazea ba dadus ne’ebé rejistu iha OPD iha trimestre datoluk ne’e rejista moras oioin hamutuk 7000-resin. Hosi númeru ne’e moras IRA mak aas ho nia númeru 2000-resin iha sentru saúde zumalai,” Cipriano de Jesus dos Santos relata dadus ba Agncia Tatoli, iha resintu AMC Sukaer Laran, tersa ne’e.
Sentru Saúde Zumalai la’ós rejistu moras IRA de’it maibé rejistu mós moras sira seluk hanesan tuir dadus iha OPD rejistu moras hamutuk 7000-resin hosi númeru ne’e moras IRA mak 2000-resin aldein tuir mak moras diarea, kulit no moras ne’ebé la hada’et mak hanesan tensaun, estomagu no seluk tan.
Komunidade afetadu moras IRA tanba impaktu mai hosi rai-rahun, mudansa klimatika ne’ebé halo komunidade hetan moras IRA.
Atu halo prevensaun ba moras hirak ne’e pesoál saúde sira sei kria ekipa ida hodi halo preparasaun relasiona ho klima udan tanba komunidade bele afetadu moras dengue ne’ebé mosu karik tenke halo atuasaun lalais.
“Atu halo prevensaun moras IRA dahuluk ita tenke halo promosaun ba ita-nia komunidade, ba pasiente sira-ne’ebé mai halo konsulta no fahe informasaun liuhosi programa SISCA, nune’e bele halo prevensaun ba moras IRA,” nia hateten.
Moras Infesaun Vias Respiratória Aguda (IRA)
Moras infesaun Vias Respiratóriu Aguda (IRA) mak infesaun viral (infeksaun ne’ebé kauza hosi virus) ne’ebé akontese iha ita-nia dalan iis nian. Bainhira ita dada iis anin sei halai tuir ita-nia dalan iis nian antes to’o iha pulmaun. Normalmente ita-nia dalan iis hahú ka forma hosi Inus, Kavidade nasal (inus kuak), faringe no laringe (kanál rua ne’ebé nia lokalizasaun iha kakorok).
Anin sei pasa hosi dalan-isin hirak ne’e molok tama ba traqueia no pulmaun. Infesaun ne’ebé akontese iha ita-nia dalan-iis sei provoka ka halo ita sente susar no la konfortavél bainhira dada iis, no nu’udar konsekuénsia sei halo ita-nia isin falta anin hodi hala’o nia funsaun ho di’ak. Moras ida-ne’e fasil tebes da’et no fasil tebes atu kura.
Kauza hosi Infesaun Vias Respiratória Aguda
Moras IRA kauza hosi virus no bakteria ne’ebé invade diretamente ita-nia dalan iis liuhosi matan, inus no ibun. Virus sira-ne’ebé hamosu moras ne’e mak hanesan Rhinovirus, Coronavirus, Virus parainfluenza, no adenovirus.
Fatór sira-ne’ebé kontribui hetan moras IRA
Fatór sira-ne’ebé kontribui atu hetan moras IRA mak hanesan (1) Relasaun ho Individu; Laabarik sira-ne’ebé la simu imunizasaun, bebé ne’ebé la hetan susu hosi inan, bebé no labarik sira menór ho idade tinan ida, sistema imunolojia fraku (daya tahan tubuh lemah), má nutrisaun, moras krónika, ijiéne pesoál ne’ebé la di’ak.
Relasiona ho Ambiente mak; Mudansa temperatura ambientál, poluisaun (rai-rahun), asinamentu (kepadatan, overcrowding), falta ventilasaun iha uma, fumadór barak (su’ar hosi sigaru bele hasa’e insidénsia ba moras ne’e) no ahi-su’ar.
Transmisaun
Moras Infesaun Vias Respiratóriu Aguda (IRA) transmite ka da’et liuhosi kontaktu direta (koali’a, fani, kabeen) ho ema ne’ebé hetan tiha ona moras ne’e.
Sintóma
Moras Infesaun Vias Respiratóriu Aguda (IRA) sei hatudu sinál no sintóma hanesan; Inus been turu no suli ka inus metin, me’ar (me’ar maran), isin kolen ka baruk, isin manas (dalaruma), garganta moras, no ulun moras (dalaruma).
Tratamentu
Tratamentu ba iha moras infesaun vias respiratóriu aguda (IRA) iha oin rua (2) mak tratamentu medikamentoza (ho aimoruk) no tratamentu non-medikamentosa (la uza ai-moruk).
Tratamentu medikamentoza (ho aimoruk): médiku sira mak sei fó aimoruk bainhira ita ba hala’o konsulta iha sentru saúde ka iha ospitál. Tratamentu non-medikamentoza (tratamentu la ho ai-moruk): tratamentu ne’ebé prátiku no ita bela halo hanesan suas ho bee manas nia su’ar, hemu bee no jus barak, deskansa barak no selu-seluk tan.
Prevensaun
Moras infesaun vias respiratóriu fasil tebes atu kona ema maibé fasil tebes mós atu prevene, sé ita iha konsiénsa no kultura saudavel. Asaun ka hahalok sira-ne’ebé ita tenke halo hodi prevene moras ne’e mak hanesan; fase liman ho sabaun, hadook aan hosi ahi-su’ar no rai-rahun, taka inus no ibun bainhira fanin ka me’ar, susu-been ekskluzivu ba bebé foin moris to’o fulan neen (6), labele fuma besik, halo vasinasaun, no kuidadu ijiéne pesoál.
Jornalista : Celestina Teles
Editór : Cancio Ximenes





