Governu iha kompromisu harii infraestrutura halais internet

DILI, 15 novembru 2022 (TATOLI)—Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál (SEKOMS), Mericio Juvinal dos Reis (Akara), hateten Governu liuhosi VIII Governu Konstituisionál ida-ne’e iha komproisu atu harii infraestrutura oinsá atu halais internet, nune’e ba oin kustu ba internet bele baratu liután.
“Apresiasaun ba funsionáriu hotu Telkomcel nian, hosi estrutura leten to’o kraik ne’ebé durante ne’e iha kompromisu atu apoiu setór komunikasaun iha Timor-Leste, ne’ebé sai investor ida iha parte telekomunikasaun aliened Timor Telekom, Telemor no sira seluk. Pontu importante hosi ha’u, reprezenta Governu no Primeiru-Ministru sempre hateten Governu iha kompromisu atu harii infraestrutura telekomunikasaun iha Timor-Leste atu halais internet,” Mericio Juvinal dos Reis (Akara) hateten liuhosi nia diskursu bainhira partisipa iha semináriu public speaking ba jornalista sira iha Pusat Budaya Indonézia (PBI), Mascarenhas, Dili, tersa ne’e.
Primeiru, nia dehan, tanba internet la’o neineik liu no karun entaun seidauk to’o ba populasaun sira hotu iha Timor-Leste. Nune’e, Governu ida-ne’e iha kompromisu atu harii infraestrutura oinsá atu halais internet, atu ba oin kustu ba internet bele baratu liután tanba ne’e Governu halo ona serbisu hamutuk ho Governu Austrália no projetu fiber optic, fiu iha rai okos komesa la’o ona no tuir planu 2023 ka 2024 espera faze dahuluk bele ramata atu bele halais velosidade internet no folin internet bele baratu liu.
Nia esplika, iha projetu fiber optic ne’e daudaun la’o ona no sei iha tan faze daruak, datoluk no bele kontinua serbisu hamutuk ho parte seluk inklui Indonézia.
“Ne’ebé, iha etapa dahuluk ne’e hala’o ona ita hein ninia prosesu. Daruak, telkomcel ho ninia infraestrutura ne’ebé la sufisiente ne’ebé ohin ha’u mensiona ona maibé telkomcel fó ona kontribuisaun ne’ebé importante liu-liu fó asesu internet ba Instituisaun sira hotu. Ha’u hanoin sira-ne’ebé utiliza smartphone ka telepone matenek asesu tiha ona fasilidade telekomcel, liu-liu Instituisaun Governu maioria asesu tiha ona fasilidade ne’ebé telekomcel oferese. Entaun, iha prosesu ida-ne’e telkomcel sai pioneiru ba asesu internet, klaru hamutuk ho Timor Telecom, Telemor no selu-seluk,” nia dehan.
Iha biban ne’e, nia dehan, serbisu hamutuk ho operadór liu-liu telkomcel atu ba oin bele mós apoiu atende problema kona-ba hoax, notisía falsu no informasaun sira-ne’ebé laiha baze legál.
“Ida ne’e, ita hanoin atu serbisu hamutuk ho operadór sira atu apoiu Governu tanba problema hoax ka lia-falsu sira iha Timor-Leste sai hanesan problema boot, tanba ita haree informasaun barak ne’ebé mak dala ruma la edukativu no ida-ne’e perigu ba komunidade nia matenek ka intelijénsia povu nian. Nune’e, Governu tau importánsia katak hoax tenke sai ita hotu nia inimigu, tanba ba karátersitiku building ba nasaun mak informasaun ne’ebé loos, ida-ne’e presiza tebes. Entaun, ho asuntu ida-ne’e ba oin Telkomcel ho platáforma sira seluk ita presiza tebes ajuda malu atu atende problema refere, klaru tuir korridór lei ne’ebé iha,” nia dehan.
Nia hateten, iha tempu dijitál ne’e internet mak xave, laiha platáforma dijitál kuandu laiha internet, nune’e direitu ba asesu internet sai direitu báziku.
“Tanba, uluk bainhira seidauk iha internet, direitu ne’e ema seidauk ko’alia ka debate maibé depois tempu dijitál ida-ne’e, ita iha direitu foun ne’ebé naran direitu atu asesu internet. Entaun, iha asuntu ne’e Governu atu garante direitu ne’e, kuandu ita la fó direitu no impede direitu atu asesu internet ne’e kontra ona direitu umanu. Entaun, Governu iha dever atu garante direitu povu sira hotu nian ba asesu internet. Maibé, ita-nia problema mak oinsá atu fasilita direitu ida-ne’e ho infraestrutura sira-ne’ebé adekuadu, ida-ne’e mak pontu ne’ebé importante atu ita diskute beibeik, oinsá direitu asesu internet ne’e garante ho infraestrutura adekuadu,” nia hateten.
Aliende ne’e, nia mós husu atu jornalista sira serbisu ho profisionál, nafatin ho imparsialidade no independente atu fó sai notisía no informasaun sira ba públiku.
“Ha’u iha mensajen rua, liu-liu ba jornalista sira tanba iha tinan oin sei iha festa demokrásia no votasaun ba membru parlamentu atu harii Governasaun foun, tanba baibain hoax ne’e mosu iha tempu sira hanesan ne’e. Hanesan ne’ebé mak liu ona iha tempu pandemia COVID-19, dezastre naturál no votasaun. Distorsaun informasaun ne’e hahú dezenvolve iha ne’ebé-ne’ebé, hoax, Id falsu no sira seluk. Entaun, hanesan mídia ne’ebé sai nu’udar ajénsia edukativa, ajénsia ba dame no ajénsia ba dezenvolvimentu, tanba ne’e ha’u hato’o atu ita nafatin profisionál, nafatin kuidadu kódigu étika jornalístiku atu ita bele sai filtrasaun ba mídia no informasaun falsu,” nia apela.
Ho festa demokrásia ne’e, sei dada individu atu sai simpatizante ka apoiu no sira seluk, maibé espera mídia sira nafatin independente no imparsiál atu bele kuidadu morál no nafatin haforsa pilar demokrásia ba mídia.
“Aliende ne’e, nafatin kuidadu no sai orgaun sosiál ne’ebé efetivu, xave mak nafatin sai profisionál no haktuir kodigu étika no ita hotu tenke hadook-an hosi interferénsia iha redasaun, ida-ne’e mak bele garante liberdade imprensa,” membru Governu ne’e hateten.
Jornalista : Nelia Fernandes
Editór : Cancio Ximenes

