Top

JICA-UNDP konstrui irrigasaun iha parte leste maibé seidauk normaliza

Diretór Ezekutivu Asosiasaun HAK, Xisto dos Santos. Imajen TATOLI/Egas Cristovão.

DILI, 09 dezembru 2022 (TATOLI)—Diretór Ezekutivu Asosiasaun HAK, Xisto dos Santos, informa tuir monitorizasaun Yayasan HAK hatudu katak maske JICA ho Programa Dezenvolvimentu Nasaun Unida (UNDP) halo hela konstrusaun irrigasaun maibé iha parte leste sei enfrenta hela problema tanba seidauk normaliza inklui munisípiu Ainaro.

“Konstrusaun irrigasaun iha parte leste sei enfrenta hela problema tanba seidauk normaliza. Ida-ne’e fó risku mai ita tanba beibeik. Mezmu ita independénsia ona no ita orgullu ho ita-nia Prezidente Repúblika, Prezidente Parlamentu Nasionál, órgaun judisiáriu no iha Primeiru-Ministru, maibé ita-nia toos ho natar iha Tailandia ho Vietname, entaun ida-ne’e sai dezastre boot mai ita,” nia hateten liuhosi sorumutu nasionál iha ámbitu komemorasaun loron direitu umanu ba dala-75 (1948-2022) iha salaun Luz Clarita, sesta ne’e.

Tanba bazea ba deskobrimentu HAK nian asuntu krusiál ne’ebé mak presiza halo melloramentu mak injustisa iha aprovasaun orsamentu ba área prioridade sira hanesan agrikultura, bee-moos, saúde no edukasaun.

Tanba injustisa ne’e mak afeta ba irrigasaun la di’ak, distribuisaun fini atraza, tratór sira avaria hotu no laiha manutensaun, pesoal tékniku sira hanesan extensionista la sufisiente, rai produtivu barak mak abandonadu, produtu la folin, nune’e mós komnidade barak mesmu iha área rurál no urbana kontinua suspira ba bee-moos.

Komunidade liu-liu iha área rurál kontinua asesu bee-mota, bee-meer, asesibilidade bee-moos no distánsia ne’ebe dook, kanalizasaun bee iha postu saúde no eskola sira sei menus, postu saúde balun ai-moruk laiha, kondisaun báziku ba pesoál saúde nian hanesan bee-moos, ekipamentu saúde, eletrisidade ladún preparadu no sei menus pesoal saúde iha postu saúde sira.

Haree ba mudansa klimátika mundiál ameasa dadauk ema-nia inseguransa ba produsaun sira dezde dekada ida-ne’e nia-laran.

Estatistikamente pupulasaun mundiál iha 37% mak iha inseguransa nia laran, extremu liu mak ema kuaze 47 % mak hela ho má nutrisaun nia laran.

Estadu Timor-Leste kontinua halo esforsu hodi kontinua servisu hamutuk ho NGO Nasionál no Ajénsia Internasionál sira hodi dezenvolve área prioridade no produtivu sira hanesan bee-moos, saúde, agrikultura no edukasaun, oinsá bele responde ba asegura direitu povu nian iha sira nia moris loron-loron mezmu sei hasoru dezafiu oioin no direitu balun sei hetan violadu.

Iha tinan ne’e, Estadu Timor-Leste ho kompromisu ratifika tan Konvensaun Direitu Ema ho Difisiensia atu bele hametin no asegura liután prinsípiu inkluzividade.

Iha ajenda 2030 liuhosi Objetivu Dezenvolvimentu Sustentavél (ODS) ezije ba mundu atu elimina hamlaha no má nutrisaun.

Prinsipiu sira hosi ODS nian inkorpora hotu iha direitu umanu no asegura importánsia ba realizasaun progresivamente relasiona ho direitu umanu ba ai-han adekuadu ba ema hotu, asesu bee-moos, edukasaun, saúde no agrikuktura.

“Atu asegura hodi realiza direitu sira, Estadu no Governu presiza halo aproximasaun polítika nune’e aloka orsamentu ida sufisiente ba instituisaun ida-idak nian, nune’e mós tenke refleta ba área prioridade hodi akomoda direitu fundamentál sira-ne’ebé ema presiza iha sira-nia moris loro-loron liu-liu hanesan bee-moos, aihan adekuadu, saúde, edukasaun,” nia dehan.

Maibé, nia hateten, presiza mós tulun hosi ajénsia internasionál sira hodi kontribui ba atinje meta ne’ebé hatuur ona iha Planu Estratejiku Estadu nian.

Xefe Suku Buruma, Postu Administrativu Baucau Villa, Munisípiu Baucau, Libório Freitas, hateten durante Yayasan HAK nia haree ba asuntu haat liu-liu asuntu agrikultura ne’ebé liga ba irrigasaun sai preokupasaun ba komunidade iha Baucau.

“Iha ha’u-nia suku rasik, ita-nia ekipa Yayasan HAK identifika problema ne’ebé ita-nia komunidade enfrenta mak irrigasaun iha parte suku Seical Sobabere no Kasameta inklui ho irrigasaun parte postu administrativu Vemasse nian ne’ebé halo natar barak mak abandona,” xefe suku Buruma ne’e hateten.

Tanba ne’e, husu Governu presiza rezolve kestaun ne’e tanba ida-ne’e liga ba povu nia moris loron-loron nian.

Liga ho preokupasaun liga ho bee-moos, Vise Prezidente Bee Timor Leste, Empreza Públiku (BTL, E.P), Gustavo da Cruz, hateten BTL, E.P prontu kolabora ho sosiedade sivil sira hodi liberta povu hosi probreza nia-laran.

“Ami prontu nafatin hamutuk ho sosiedade sivil oinsá ita liberta ita-nia povu hosi mukit nia-laran. Problema ida-ne’e ita buka para ajusta iha ita-nia servisu sira,” nia dehan.

Jornalista  : Osoria Marques

Editór        : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!