Komisaun D sei halo fiskalizasaun ba presu sasán sa’e iha merkadu

DILI, 06 janeiru 2023 (TATOLI)—Prezidente Komisaun D trata asuntu Ekonomia no Dezenvolvimentu iha Parlamentu Nasionál (PN), Antoninho Bianco, hateten komisaun sei halo fiskalizasaun iha terenu hodi haree besik relasiona ho presu sasán sa’e dadaun iha merkadu.

“Komisaun B depois segunda ba oin komesa funsiona serbisu ami mós komesa tun ba iha terrenu hodi haree no halo fisklaizasaun iha terrenu hodi haree besik presu sasán sa’e iha merkadu,” Prezidente Komisaun ne’e informa ba jornalista sira iha Parlamentu Nasionál, sesta ne’e.
Komisaun B akompaña situasaun depois aprovasaun Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2023 nian, haree loza sira komesa aproveita oportunidade hasae presu oioin de’it.
“Lei OJE foin vigora iha 01 janeiru ne’e signifika sasán sira-ne’ebé tama uluk hosi ne’e labele hasa’e presu, nune’e aplika taxa hasa’e la’ós ba sasán hotu liu-liu ba de’it sasán ne’ebé afeta ba saúde nian hanesan masin-midar, bebida asukaradu hanesan Cocacola, Franta, Sprite, inklui karreta sira,” nia hateten.
Deputadu hosi bankada FRETILIN ne’e hateten, ida-ne’e ba importasaun mai dezde iha janeiru hahú maibé sasán sira-ne’ebé tama antes tinan uluk sira-ne’e seidauk bele hasa’e presu.
“Maibé presu ida agora kuaze hotu-hotu hasa’e tanba ita haree sasán sira uluk tama ne’e iha armajen barak. Tanba ne’e instituisaun kompetente presiza halo inspesaun ba loza sira,” nia dehan.
Reprezante povu iha uma fukum Parlamentu Nasionál ne’e preokupa tanbasá loza sira aproveita atu bele hasa’e presu iha fatin-fatin, tan ne’e presiza iha intervensaun hosi Governu liuhosi instituisaun tutela halo inspesaun no komisaun D rasik sei halo mós fiskalizasaun ba terrenu.
Deputadu ne’e konsidera, hasa’e presu sasán ne’e demasiadu tanba ne’e PN halo inspesaun tun ba kra’ik bele haree ida-idak, tanba aplika taxa la’ós ba hotu-hotu maibé impostu seletivu ho sasán sira seletivu ba karreta, bebida asukaradu, masin midar hodi proteje ema-nia vida no saúde no bainhira loza sira aumenta arbiru presu sasán ne’e krime.
Antes ne’e iha loron 17 novembru 2022, Parlamentu Nasionál (PN) aprova proposta lei Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2023 ne’ebé previstu hodi hasa’e taxa impostu seletivu ba konsumu nian.
“Artigu 3 (proposta lei OJE 2023), rezultadu votasaun a-favór 40, kontra 10, abtensaun 11, pasa,” Prezidente PN, Aniceto Longuinhos Guterres Lopes, hateten iha debate proposta OJE 2023 iha espesialidade iha PN,
Iha proposta lei OJE 2023 iha artigu 3 (Impostu, taxa no kontribuisaun) iha númeru 5 katak durante iha tinan 2023, taxa impostu seletivu konsumu aplikavel.
Hanesan PPL 2023 ne’e prevee alterasaun balun iha taxa impostu seletivu ba konsumu, kompara ho saida ne’ebé define iha OJE 2022 nian, liu-liu masin-midar no produtu konfeitaria ba oin sei iha taxa impostu $1 ba kilograma ida, bee kahur ho masin-midar ka edulkorante ka aroma seluk, no bebida sira la ho alkolika, la inklui sumu ai-fuan ka produtu hortikultura ba oin sei iha taxa impostu $3 ba litru ida.
Nune’e mós, valór taxa impostu atu aplika ba tabaku no produtu seluk mai hosi tabaku, ba oin sai hosi $50 kada kilograma ba $100 kada kilograma.
Karreta sira ho ninia valór aas liu $10.00 ba oin sei iha taxa impostu 10%, karreta sira-ne’ebé ho ninia valór aas liu $25.00 ba oin sei iha taxa impostu 25%, no karreta sira-ne’ebé ho ninia valór aas liu $50.000 sei iha taxa impostu 30%.
Ministru Finansa (MF), Rui Augusto Gomes, hateten Governu propoin iha OJE 2023 hodi hasa’e impostu ba tabaku $100 kada kilograma inklui produtu seletivu seluk.
“Governu introdús alterasaun balun hanesan impostu ba tabaku, ne’ebé iha tinan ida-ne’e $50 kada kilograma, Governu propoin atu hasa’e ba $100 kada kilograma. Ida-ne’e sei kontribui ba reseita doméstika no sei proteje sidadaun sira-nia saúde,” nia hateten.
Maske hasa’e ona impostu maibé konsidera kiik kompara ho nasaun seluk hanesan Austrália ne’ebé $1.540 kada kilograma, Singapura $304, no Indonézia aplika entre $38 to’o $334.
“Karik Parlamentu hakarak hasa’e to’o $300 kada kilograma, Governu sei simu ho kontente loos,” nia dehan.
Governu mós aplika impostu ba karreta importadu, ne’ebé daudaun ne’e iha diskriminasaun balun.
“Hahú karreta sira-ne’ebé ninia folin $10.000 ba leten sei aplika impostu 10%, karreta sira-ne’ebé $25.000 ba leten aplika 20%, karreta sira-ne’ebé $50.000 ba leten sei aplika 30%, ne’ebé progresividade iha impostu ba karreta sira-ne’ebé ita sei importa,” Ministru informa.
Governu mós konsidera importánsia ba saúde públika, tanba ne’e taxa impostu ba masin-midar sei tau $1 kada kilograma inklui bebida midar $3 kada litru.
“Ida-ne’e ho intensaun atu proteje sidadaun sira-nia saúde. Governu liuliu Ministériu Saúde ninia programa ne’ebé la’o daudaun ne’e atu hamenus masin-midar iha labarik sira tanba estraga ema-nia saúde,” governante ne’e esplika.
Governu propoin mós atu hasa’e taxa importasaun hosi 2,5% ba 5%.
Nune’e, Ministru iha esperansa katak ho aumentu sira ne’e bele aumenta reseita doméstika hosi millaun $153,7 ba millaun $174, ho kresimentu sa’e 13,8%.
Introdusaun impostu hirak ne’e nu’udar instrumentu fiskál ne’ebé Governu uza atu hasa’e koleksaun reseita doméstika iha tinan hirak ba oin hodi redús dependénsia ba fundu minarai.
Aleinde ne’e, introdusaun ne’e aliña ho polítika reforma fiskál no jestaun finansa públika ne’ebé hanesan ajenda reforma importante ne’ebé inisia hosi Governu anteriór, nune’e VIII Governu Konstitusionál komprometidu atu kontinua implementa.
VIII Governu Konstitusionál liuhosi Ministériu Finansa desde tinan 2018 halo ona modernizasaun ba sistema administrasaun tributária atu hasa’e koleksaun reseita doméstika.
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes

