PN realiza debate ho MOP ba asuntu infraestrutura
DILI, 21 fevereiru 2023 (TATOLI)--Parlamentu Nasionál (PN), tersa ne’e, liuhosi reuniaun plenária realiza debate ida ho Ministru Obras Públika (MOP).hodi ko’alia kona-ba manutensaun estrada iha nasaun ne’e.
“Tuir tópiku ka tema debate ne’e ko’alia kona-ba polítika manutensaun estrada iha nasaun ne’ebé sai preokupasaun barak hosi Deputadu sira durante períodu ida-ne’e,” Prezidente Parlamentu Nasionál, Aniceto Longuinhos Guterres Lopes, hateten iha sala plenária PN.
Nia hateten, intervensaun inisiál ba debate refere tuir tema ne’ebé iha bele responde situasaun atuál ho ita-nia infraestrutura bázika liu-liu estrada ho esforsu Governu nian ba problema identifikadu ho planu projesaun ba oin.
Ministru Obra Públika, Abel Pires, hato’o progresu VIII Governu Konstitusionál nian ba estrada kategória nasionál totál iha kilómeru 1400-resin no kompleta ona reabilitasaun ba kilómetru 60, estrada nível munisípiu iha kilómetru 1000-resin reabilita ona kilómetru 75, estrada urbana iha kilómetru 748 reabilita ona kilómetru 58.
Kona-ba ponte hamutuk 211 ne’e, to’o ohin loron kompleta ona 168 no kona-ba auto estrada planu kilómetru 155 to’o ohin loron foin kompleta kilómetru 30 hosi Suai ba Zumalai.
“Esforsu ne’ebé mak la’o hela dentru kondisaun jerál ne’ebé dentru ha’u fahe, ohin loron ita halo ona konkursu prosesu aprovizionamentu lubun ida. Agora daudaun ita iha ona manán-na’in ba reabilitasaun estrada seluk, rua ne’ebé iha Quelicai-Samarogo no Laga-Baguia la’o hela,” nia hateten.
Iha mós manán-na’in ba estrada munisipál Manatuto ba Laclo, Remixio hosi estrada boot Aileu ba Dili kilometru lima resin, iha mós ba Wedauberek besik hotu ona, Aileu ba Lekidoe manán-na’in iha ona.
Ba estrada urbana Maliana iha pakote rua, Konsellu Ministru aprova ona rezultadu konkursu hein vistu hosi kámara konta, pakote ida seluk mak sei la’o hela estrada Maliana hotu nia prosesu konkursu la’o hela.
Ida tan mak Konsellu Ministru foin aprova prosesu aprovizionamentu hosi postu Uatulari ba suku Laisorulai ne’ebé sei asegura mós estrada ne’e Mulia ho Waiaka ba Quelicai depois tun ba Samarogo, nune’e populasaun iha ne’eba iha alternativu oinoin atu mai Dili ka Baucau hosi Uatulari.
“Ne’e hirak ne’ebé agora prosesu daudaun atu ba loke konkursu ona,” nia dehan.
Governante ne’e dehan, ba sira-ne’ebé agora daudaun iha hela parte prosesu halo dezeñu kompañia iha ona hanesan Soibada Vila verifika hela iha parte Ajénsia Dezenvolvimentu Nasionál (ADN), Bobonaro ba Lolotoe ADN verifika ona hein ba loke konkursu, Luca ba Lacluta iha Viqueque mós hanesan submete ona ba Konsellu Administrasaun Fundu Infraestrutura (KAFI) bele halo aprovasaun.
“Depois dezeñu balun besik atu kompleta ona, kompañia la’o hela ida hosi Seloi-Aileu ba Gleno ne’e revizór uitoan tan KAFI bele aprova depois lori ba Konsellu Ministru halo autorizasaun ba despeza. Ida fali mak Turiscai ba Alas atu kompleta Alas ba Wedauberek daudaun iha ona loke konkursu no manán-na’in besik iha ona,” nia dehan.
Agora kona-ba Dili laran ita iha ona esforsu lubun ida, iha área Delta nian tomak no Manleuana daudaun haruka ona ba ADN halo verifikasaun, balun iha ponte Becusei ba ponte Maufelu, kruzamentu Taibesi ba merkadu Taibesi, Becusei ba Aiturilaran, Perumnas.
Iha parte seluk, nia dehan, ida-ne’ebé agora hadi’a nia dezeñu mak estrada Hatudu ba Ainaro Vila, depois estrada urbana iha Ainaro laran de’it kilometru 20 kompañia prepara hela dezeñu, ida fali manán-na’in iha ona atu halo dezeñu estrada nasionál hosi Natarbora ba Betano, ida tan hosi Same-Luak ba Betano, Dotik-Fatuberliu ba Alas no mós Mehara Lautém.
Ida mak prepara hela dezeñu atu hotu ona hosi Aituto ba Hatubuiliku ida-ne’e atu kompleta prosesu hosi estrada Hatubiliku ba Letefoho, tanba Hatubiliku ba Letefoho kompañia manán na’in iha ona atu halo konstrusaun agora ita hein vistu hosi kámara konta atu bele lansa.
Enkuantu hosi Letefoho ba Gleno ne’e mós ita hadi’a hela dezeñu depois bele ba tenderizasaun ona bele kompleta hosi Aituto bele ba Gleno liuhosi Letefoho, agora hosi Letefoho ba Atsabe ba Hoeleu-Maliana agora konkursu hela buka kompañia atu dezeñu, hosi Hoeleu-Bobonaro ba to’o Zumalai no hosi Hoeleu ba fali Suai hosi Maucatar ne’e mós ita iha hela prosesu konkursu.
“Hosi Hoeleu ba fali tuir liña fronteira ba fali Fatululik ba Daturua, Fatumea, Tilomar ne’e mós iha esforsu konkursu hela. Hosi Tilomar mai fali Fohorem Daturuak ne’e manán-na’in uitoan tan ita iha ona atu halo dezeñu,” nia dehan.
Iha parte seluk, estrada Laclubar mós dezeñu iha nanis ona no agora daudaun tékniku sira hala’o hela preparasaun dokumentu administrativu de’it depois submete ba ADN halo verifikasaun, hanesan mós hakarak loke estrada hosi Turiskai ba Laclubar tanba iha ne’eba iha suku rua mak liga izoladu tebes Fatukmakerek ho Fatukalu.
Iha parte seluk kona-ba ponte, nia dehan, hanesan ponte Kasnafar ne’e dezeñu kompletu aprova no agora konkursu hela ho kustu besik millaun $9.
“Espera konkursu la’o lais konstrusaun ponte hodi fasilita estrada ida hosi Manleuana ba Sarlala-Aileu no kona-ba konstrusaun estrada existente la’o hela,” nia hateten.
Iha mós ponte ne’ebé hetan verifikasaun hosi ADN mak ponte Samalari iha Laga-Baguia, Sana-Laisorulai, ponte Sumaku-Lakluta, ponte Maloa-Dili no Matadouro hosi RTK.
“Ita mós kontinua halo dezeñu ba ponte Liurai iha Aileu ba Lekidoe, Maubara no Railacoo mós iha ponte Bera, iha Suai ponte Sanfu no mós iha Same ponte Tutuluru,” nia dehan.
Kona-ba ponte Becuse-Dili rezolve ona risku ne’ebé hamosu inundasaun, agora tempu temporáriu ne’e funsiona di’ak hela maibé dezeñu ba ponte kompleta ona agora hein submete ba ADN halo verifikasaun hodi loke konkursu ona.
Iha mós ponte Lamara halo lais tanba liga munisípiu hira kedas entaun kompañia manán-na’in dezde tinan kotuk deside promote iha marsu nia klaran ne’e dezeñu kompletu ona bele ba loke konkursu no ida-ne’ebé prenxe kriteira ba adjudikasaun direta.
“Ida-ne’e ohin ne’e dezeñu sira-ne’ebé besik kompleta ona, no sei iha mós lista preparasaun ba dezeñu sei lubun ida,” nia hateten.
Nune’e, Ministru Obra Públika ne’e hateten nível nasionál no ba munisípiu ho postu sira tinan lima tan, Governu bele kompletu ho esforsu preparasaun dezeñu ne’ebé iha no iha tempu hanesan Governu bele tau matan ba estrada rurál sira.
Iha parte seluk, nia mós hato’o kona-ba manutensaun introdús mekanizmu foun ba estrada hotu ne’ebé iha nasionál, munisípiu, postu sei entrega ba kompañia nasionál sira antisipa kondisaun ne’ebé ladun di’ak, hanesan daudaun durante ne’e bainhira bee no mota sobu, rai ka estrada monu, depois mak buka óinsá kompañia ruma apoiu ba ajuda ida-ne’e lori tempu kle’ur risku akontese bebeik.
“Tanba ne’e, agora ita muda ita-nia kontratu trosu ba Estrada, ezemplu Dili, Baucau no Maliana ne’e, ita hasai kedas kontratu hodi saida de’it mak akontese emerjénsia ita iha kompañia ne’ebé atu ba halo atendimentu,” nia dehan.
Tan ne’e, daudaun ezbosu ba ida ne’e ADN verifika hela dentru tinan ne’e Governu sei halo selebrasaun kontratu ba kompañia nasionál ne’ebé iha ekipamentu depois sira halo manutensaun ho tipu tolu hanesan manutensaun rutina, periodika no intervensaun emerjénsia sira.
Iha fatin hanesan, Vise Ministru Obra Públika, Nicolau Freitas, partilla kona-ba projetu sira ne’ebé finansia hosi Banku Mundiál, Banku Dezenvolvimentu Asiátiku (ADB, siglá inglés) no JAICA.
“Relasiona ba projeitu sira finansia hosi Grand projetu sira ne’ebé hand over ona hosi ADB entrega ba Governu hamutuk projetu 12 ninia totál distánsia kilometru 209 ho orsamentu finansia millaun $187,” nia dehan.
No projetu sira-ne’ebé la’o hela hamutuk 13, la’o hela projetu neen no mós ba performance manutensaune iha haat, projetu konstrusaun la’o hela iha tolu mak hanesan Baucau-Viqueque, Lotoan no Lotu no Ermera-Fatubesi.
Ho totál projetu sira-ne’ebé la’o hela ninia distánsia hamutuk kilometru 409 ho orsamentu ne’ebé finansia millaun $305, no ba projetu foun ne’ebé planu hela hamutuk hitu, tolu iha prosesu aprovizionamentu hanesan ponte tolu Lospalos-Iliomar, Vqueque-Natarbora, ba projetu tolu mak daudaun pendente hela iha aprovizionamentu tanba sei iha negosiasaun Lautém-Com ho Lospalos.
Ba estrada Karimbala parte MOP orienta ona empreza hodi hadi’a daudaun dalan ne’ebé monu, no ba iha Manatuto estrada ne’ebé aat tama ona iha TOR ramata ona hein hosi banku tama iha prosesu estudu ninian.
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes
