DILI, 21 fevereiru 2023 (TATOLI)–Líder Nasionál no Rezisténsia, Kay Rala Xanana Gusmão, apela ba sosiedade timoroan hotu iha ne’ebé de’it atu kontinua dezenvolve lian materna ba labarik sira tanba lian ida-ne’e mak bei-ala sira uza nu’udar hun no abut timor nian.
Notísia Relevante: MEJD laiha atividade ba komemorasaun loron internasionál lian materna
“Ha’u mai atu temi kona ba ita-nia lian maternal Timor nian nu’udar lian bei-ala sira-nian. Ita-nia huun no abut, ita la bele moe. Ha’u ko’alia Galolen, ha’u la moe tanba ne’e sé mak ko’alia Fataluku, Makasae, Bunak, Kemak, Naueti no Mediki labele moe tanba ida-nee maka ita-nia hun loloos. Ha’u apela ba sosiedade tomak atu bele aprende nafatin,” Xanana Gusmão hateten ida-ne’e iha komemorasaun loron internasionál lian materna ne’ebé selebra iha Xanana Reading Room Lecidere, tersa ne’e.
Líder Rezisténsia ne’e konta istória pasada kona-ba dezenvolvimentu lian materna iha Timor ba labarik 200-resin ne’ebé partisipa iha komemorasaun lian materna ne’e, katak iha 1974 nia koñese ema Amerikana ida, agora idade ona, sira hasoru malu iha Laleia, malae Amerikana ne’e buka atu apreende kultura no tradisaun Timor nian.
Maibé ema Laleia mesak baruk-teen de’it halo malae Amerikana ne’e husik hela rai Laleia hodi muda fali ba Aileu, no liu tiha fulan neen Xanana liuhosi Aileu, malae Amerikana ne’e ko’alia Mambae di’ak loos.
Lider istóriku ne’e konsidera katak male Amerikana ne’e hakerek Timor nia lian materna di’ak tebe-tebes tanba nia ema antropologu ne’ebé buka atu hatene Timor ne’e mai hosi ne’ebé.
Ne’eduni, se malae ida hosi Amérika bele apreende Timor nia lian maternal no ko’alia ho katuas no ferik sira iha foho hodi konta istória ho lian Mambae di’ak tebe-tebes, tanbasá mak Timor nian ona sira labele halo ida-ne’e.
“Ha’u hakarak dehan ita-nia baruk-teen mak halo buat hotu ba ita labele de’it. Ne’e tanba ita mak la kompreende katak ita-nia lian materna ne’e hatudu mai ita nia huun ne’e hosi ne’ebé,” nia dehan.
Ne’eduni, Xanana dehan, Timor nia ona sira komesa kaben ba-mai hosi Uatukerbau bele ba kaben ho ema hosi Letefoho ne’ebé lian materna sira komesa lakon ba daudaun ona.
Problema ida ba Timor nia ona sira hotu hahú hosi katuas no ferik sira, mestre ne’ebé hanorin labarik sira bainhira la husik hela lian materna ba labarik sira no la buka atu dezenvolve ho didi’ak, labarik sira tuir mai sei lakon sira-nia identidade nu’udar timoroan.
“Ita hanoin fali mak labarik sira-ne’ebé sei tuir mai, tanba aban bairua sira sei iha bei-oan sira sei lahatene ona, sira mai hosi ne’ebé. Kuandu ita katuas-ferik no mestre sira la prepara ita-nia lian materna no istória ba sira, ema balun bele dehan sira mai hosi tasi balun,” nia hateten.
Nia apela ba universidade sira atu buka estuda makasa kona-ba antropolojia atu bele estuda Timor nia abut, tanba daudaun ne’e mosu ona presepsaun balun dehan ema Fataluku sira mai hosi pasifiku tanba lian balun atu hanesan tanba ne’e buka hatene to’ok.
Enkuantu iha serimónia komemorasaun lian materna ne’ebé selebra iha Xanana Reading Room ne’e kuaze hetan partisipasaun hosi eskola públiku hamutuk 20, no kada eskola reprezenta estudante na’in-10.
Atividade ne’ebé sira tuir mak hahú marsa hosi edifísiu Sekretáriu Estadu Arte Kultura (SEAK) mai iha edifísiu Xanana Reading Room, depois loke ho semináriu.
Hosi parte loraik labarik sira partisipa iha atividade literasia, pinta depois hakerek ho lian materna hosi kada Munisípiu ida-idak.
Jornalista : Tomé Amado
Editór : Cancio Ximenes
