Top

Xanana aprezenta objetivu rua iha Baucau inklui hadi’a sistema

Prezidente partidu CNRT, Kay Rala Xanana Gusmão, bainhira halo intervensaun kampaña iha kampu futeból Triloka, postu Baucau vila, domingu (23/04). Imajen AgênciaAgensia TATOLI/Natalino Belo.

BAUCAU, 23 abríl 2023 (TATOLI) – Prezidente Partidu Kongresu Nasionál Rekonstrusaun Timor-Leste (CNRT, sigla portugés), Kay Rala Xanana Gusmão, domingu ne’e aprezenta objetivu boot rua ba militante sira iha  Baucau inklui hadi’a sistema ne’ebé uluk estabelese ona.

Prezidente Partidu CNRT, Kay Rala Xanana Gusmão, esplika, iha eleisaun prezidensiál kandidata atuál Prezidente Repúblika, José Manuel Ramos Horta tanba hakarak hadi’a órgaun soberania nu’udar xefe estadu.

Maibé tinan-ne’e bainhira manán maioria sei presiza hadi’a tán órgaun soberania rua seluk hanesan parlamentu no governu nune’e bele atu hadi’a povu no nasaun.

“Kontente tanba haree imi Baucau barak, husu fó fiar ba CNRT atu hadi’a ho objetivu rua hanesan hadi’a sistema ne’ebé uluk estabelese hosi parlamentu to’o governu,” Prezidente partidu CNRT hateten iha kampu futeból Triloka, postu Baucau vila, domingu ne’e.

Maibé Eis Prezidente Repúblika ne’e la esplika klaru kona-bá sistema polítiku ka sistema governasaun.

Eis primeiru ministru ne’e konsidera, ezisténsia partidu polítiku ida harii tenke iha programa nune’e bele implementa bainhira povu fó fiar iha eleisaun parlamentár tanba CNRT iha prinsípiu ukun governu tenke serbí rai no povu.

CNRT liuhosi kampaña eleitorál iha objetivu rua; dahuluk bainhira povu fó fiar hodi manán maioria iha eleisaun parlamentár sei hadi’a sistema iha órgaun soberania hanesan parlamentu nasionál no governu.

Xanana fundamenta, hadi’a sistema iha órgaun soberania ne’e tuir Konstitusaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste.

Objetivu daruak mak dezenvolve rai liuhosi programa ne’ebé prepara ona ligadu ho planu dezenvolvimentu estratéjiku hanesan dezenvolve ekonomia atu kria kampu serbisu no hadi’a povu nia moris, governasaun di’ak hodi hakbesik prestasaun ba povu no promove infraestrutura.

Xanana Gusmão, argumenta, nasaun ukun-aan tenke dezenvolve setór ekonomia nune’e kumpre palavra orden katak tenke manán maioria absuluta hodi fó fatin ba partidu forma governu atu hadi’a sistema, defende fundu mina-rai no kontinua gaña konfiansa hosi mundu internasionál.

“CNRT iha ona planu, hili CNRT kontinua hala’o dezenvolvimentu iha ita-nia rai,” Xanana Gusmão argumenta.

CNRT iha kampaña komísiu kompromete sei iha governasaun di’ak hodi hakbesik  ba povu liuhohsi programa hanesan dezenvolve kapitál umanu hanesan hadi’a kualidade no asesu ba ensinu, hadi’a no habelar kualidade saúde, promove inkluzaun sosiál, governasaun lokál no justisa.

Nune’e mós dezenvolve ekonomia hanesan kria kampu serbisu no hadi’a povu nia moris liuhosi kriasaun kampu serbisu ba ema hotu liuliu juven sira, industrializasaun no komersializasaun ba setór produtivu sira, harii industria kosta sul no estabelese zona industriál.

Nune’e mos, promove infraestrutura hanesan reabilita estrada no konstrui ponte hosi nasionál to’o rurál, reabilita no halo jestaun ba portu, aeroportu no fibra obtika, asegura asesu fornesimentu eletrisidade, bee-moos inklui saneamentu no irrigasaun ba ema hotu no  ne’ebé seguru no efisiente inklui implementa ordenamentu territóriu no abitasaun dignu ba povu.

Sistema polítiku

Sistema polítiku Timor-Leste nian mak Repúblika Semi-Prezidensialista

Xefe Estadu mak Prezidente Repúblika, ne’ebé eleitu ho sufrájiu diretu no universál ho mandatu ba tinan lima. Prezidente Repúblika maka hanesan garante ba Konstituisaun, unidade Estadu no funsionamentu regulár instituisaun demokrátika nian, nia mak bele promulga diploma lejizlativu ne’ebé Governu aprova ona ka Parlamentu Nasionál no bele mós ezerse direitu veto hasoru “sira ne’e duni”.

Prezidente Repúblika mak hanesan Komandante Supremu Forsa Armada.

Halo tiha eleisaun ba Parlamentu Nasionál, Prezidente Repúblika konvida líder partidu ne’ebé hetan votu barak liu ka husi aliansa partidu ho maioria parlamentár atu forma Governu. Kompete mós ba Prezidente Repúblika atu prezide Konsellu Estadu no Konsellu Superiór Defeza no Seguransa.

Parlamentu Nasionál, órgaun lejizlativu, fiskalizasaun no desizaun polítika, kompostu husi mínimu Deputadus na’in-52 no másimu 65, no hili sira liuhusi votu populár ho mandatu ba tinan 5.

Lei Eleitorál mak bele estabelese númeru loloos deputadu sira-ne’ebé kompoin Parlamentu Nasionál, agora nian mak 65. Partidu polítiku sira konkorre iha eleisaun lejizlativa, ne’ebé organiza tuir lista ordenada kandidatu sira nian.

Governu, ne’ebé bele halo mós lei sira, hanesan dekretu-lei, kona-bá matéria balu, mak sai nu’udar órgaun ezekutivu Estadu nian no órgaun Superiór Administrasaun Públika, responsável mós ba elaborasaun no implementasaun Programa Governu, ne’ebé kontein polítika jerál paíz nian, ba tinan lejizlatura tinan 5 laran.

Primeiru-Ministru mak Xefe Governu.

Jornalista    : Natalino Belo

Editór           : Evaristo Soares Martins

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!