Top

Xefe Estadu husu órgaun soberania haat hala’o kna’ar tuir konstituisaun

Prezidente Repúblika, José Ramos Horta, pasa revista ba formatura membru F-FDTL sira iha ámbitu seremónia Isar Bandeira iha komemorasaun Loron Restaurasaun Independénsia Timor-Leste nian ba dala-21, iha Palásiu Prezidensiál, sábadu (20/05). Imajen Tatoli/Francisco Sony

DILI, 20 maiu 2023 (TATOLI)—Xefe Estadu, José Ramos Horta, nafatin husu órgaun soberania haat atu hala’o kna’ar tuir lei-inan ka konstituisaun hodi hatuur Estadu demokrátiku ho loloos no ho neon momoos.

“Sira-ne’ebé ukun órgaun saberania haat, Prezidénsia Repúblika, Parlamentu, Governu no Justisa, harii tuir ita-nia lei-inan, ida-idak hala’o ninia kna’ar ho neon moos, la foti-an no servi ho laran tomak. Hametin ho dame no estabilidade ne’ebé presiza duni hodi bele harii Estadu ho administrasaun públika, hakerek lejislasaun ne’ebé presiza hodi hatuur Estadu demokrátiku,” Xefe Estadu ne’e hateten liuhosi nia diskursu iha serimónia komemorasaun loron restaurasaun indepedénsia 20 maiu ba dala-21 iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato, Bairru Pite, sábadu ne’e.

Prezidente Repúblika ne’e, la hakarak atu konta kona-ba oinsá harii Estadu maibé fó hanoin de’it katak hasoru dalan oioin ho susar hodi harii Estadu ne’e.

Iha tinan 21 nia laran, nia dehan, ikus mai konfirma katak prosesu harii Estadu, demokrátiku, justu no funsionál, ezije planeamentu tomak no la halo hakohi arbiru no hakaran de’it lahó neon.

Estado de Direito ne’ebé uluk iha de’it iha hanoin ikus mai bele haree-hetan iha lei-inan, konstituisaun, ne’ebé barak liu mak foin ramata eleisaun no vota iha asembleia nasionál konstituiente.

Iha komemorasaun loron restaurasaun indepedénsia 20 maiu ba tinan ne’e, Xefe Estadu dehan,  TL marka tinan ida tan hori uluk iha kalan ne’ebá, iha loron 20 fulan-maiu tinan-2002, bainhira bandeira ONU nian tun no kombatente kmanek balu hasa’e bandeira RDTL nian.

Ema estranjeiru sira oioin okupa TL iha tinan 450 nia laran, sira mak ukun no TL terus maibé mós hetan buras sosiál, kulturál no harii-an nu’udar nasaun, TL moris tuir nafatin maske ho susar, aprende liuhosi susar hirak-ne’e no tuir fali mai sa’e makaas.

Xefe Estadu fó omenajen ba ema boot sira-ne’ebé sai naroman ba Timor-Leste nia istória  hanesan Dom Boaventura de Manufahi (1912), Francisco Xavier do Amaral, Nicolau Lobato, no mós ba Kay Rala Xanana Gusmão, ema ne’ebé reorganiza FRETILIN no FALINTIL hodi haburas luta libertasaun bainhira barak hanoin lakon tiha maibé lori luta to’o nia rohan.

Nia hateten, FRETILIN nia hala’ok halulik tiha ona iha preámbulu hosi lei-inan, igreja ne’ebé nu’udar hamahan-fatin ba sira hotu ne’ebé halai, soe no fó biban hodi hasoru tinan nakukun iha tempu ne’ebá.

Iha tuku 24 kalan fahe rua ona iha 20 maiu 2002 bainhira restaura fila-fali República Democratica de Timor-Leste ne’ebé uluk knanain, FRETILIN nia Komité Sentrál proklama tiha iha 28 novembru 1975.

Horta dehan, liu tiha tinan 21, Timor-Leste iha dame no hakmatek, iha Timoe-Leste nia leet rasik, ho nasaun viziñu sira no mundu tomak.

“Iha ita rai barak liu mak nu’udar katóliku, haleu 98%, ema ne’ebé la’o ho fiar no moris di’ak ho protestante no musulmanu sira-ne’ebé ho fiar la hanesan, maibé hotu-hotu hamutuk ho identidade Timor nian no hamutuk fó liman hodi harii ita-nia Estadu Demokrátiku,” nia hateten.

Horta dehan, hakarak haree bainhira hanoin hikas fali tinan 21 hori kedas restaurasaun independénsia hanesan rai hela dadus estatístiku kona-ba tinan-1975 bainhira esperansa vida nian ba timoroan mak tinan 36.17 no númeru ne’e tun tan ba 33.78 iha tinan-1978, hosi tinan 1980 esperansa moris ba timoroan di’ak ba daudaun hosi idade tinan 34.26 to’o idade tinan 50, iha tinan 1999 esperansa vida mak idade ho tinan 58 fahe 59.55 ba feto no 56.58 ba mane.

“Tinan 20 hafoin restaurasaun independénsia, esperansa vida nian ba timoroan di’ak liután, idade ho tinan 69.26 ba mane, idade ho tinan 71.38 ba feto, ne’ebé hatudu katak ema moris vida naruk liu tinan 12 no ne’e di’ak bainhira tetu ho Kamboja no aas liu Myanmar ne’ebé esperansa vida sei nafatin ho idade tinan 66. Tetu tuir nível mundu tomak, Timor-Leste nia pozisaun mak númeru 135 hosi totál nasaun 192,” nia dehan.

Iha tinan 1974, TL iha ema ida ho eskola nível lisensiadu, Enjiñeiru Sivikultór, Mário Viegas Carrascalão, ema ne’ebé nu’udar pioneiru ba ensinu superiór iha Timor-Leste tanba tulun timoroan ba estuda iha rai-li’ur.

Iha restaurasaun independénsia ba dala-21. nu’udar médiku no akadémiku ida ho nível doutoradu iha Timor-Leste aumenta.

“Ohin, ita iha médiku 1.100 ho formasaun hosi Kuba no TL, nomós balun hosi Indonézia, Portugal, Fiji, Austrália no Nepal,” nia dehan.

Jornalista : Nelson de Sousa

Editór       : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!