Top

Komisaun A prodús lejislasaun konsentra reforma judisiáriu-administrativu durante lejislatura dalimak

Prezidente Komisaun Nasionál Juridisaun (KNJ) Partidu FRETILIN, Joaquim dos Santos. Imajen Tatoli/Francisco Sony.

DILI, 20 juñu 2023 (TATOLI)—Prezidente Komisaun A trata asuntu Justisa no Konstituisional, Deputadu Joaquim dos Santos ‘Boroluli’, hateten durante mandatu iha lejislatura dalimak ne’e konsege prodús lejislasaun konsentra ba reforma judisiáriu no reforma administrativu.

“Durante mandate, komisaun A konsentra iha asuntu rua; ida reforma judisiáriu nian liga ho polítika VIII Governu propoin no reforma administrativa ida-ne’e kompeténsia Governu nian mais baze mak tenke aprova lei, entaun komisaun A hola inisiativa lubun ida,” Prezidente komisaun A ne’e hateten liuhosi programa Entrevista Eskluziva” iha estúdiu Agência Tatoli, I.P, Faról, tersa ne’e.

Nia dehan, liga ho reforma judisiáriu iha projetu-lei lubun ida no proposta-lei balun komisaun konsege finaliza, hanesan importante liu mak lei organizasaun judisiáriu hetan ona promulgasaun hosi Prezidente Repúblika no agora tama ona faze preparasaun atu instala infraestrutura ho preparasaun formasaun ba juis sira.

Purtantu, iha lei ne’e halo estrutura foun revoga tiha regulamentu UNTAET, ho objetivu atu hadia sistema serbisu judisiáriu relasiona ho autoridade judisiáriu seluk, prevee mós iha lei harii tribunál primeira instánsia iha munisípiu sira.

Lei louvavel iha tinan 2024 ba oin Governu mai iha kondisaun atu prepara kondisaun instala tribunál sira iha munisípiu ne’ebé prontu ona atu instala, entaun Governu mai prepara tan regulamentu ruma ajuda inslatasaun ida-ne’e no formasaun juis sira.

Nia dehan, Komisaun A halo emanda ba lei estatutu juis no estatutu Ministéiru Públiku ne’ebé hadi’a sira-nia orgániku ne’e no serbisu ka sira-nia dever hosi 2024 ba oin, Timor-Leste nia sistema judisiál bele tama ona atu hadi’a ninia funsionamentu hodi garante mellor justisa ba sidadaun sira.

“Purtantu, mandatu ida-ne’e liu-liu ba sistema judisiáriu nian, ita reformula konseitu lubun ida. Nnune’e mós, ita halo revizaun ba lei balun ne’ebé liga ho kna’ar judisiáriu nian, kódigu prosesu penál no reformula konseitu balun hodi rezolve problema iha justisa nian no inisiativa seluk tan,” nia dehan.

PN konsege produs insiativa ida promulgasaun lei rejime jurídiku ba arbitrazen, ida-ne’e fó garantia ba sidadaun sira liuhosi sistema arbitrazen tanba lei ne’e kria ona Sistema, hein de’it Tribunál aplika.

Nia hateten, kona-ba reforma administrative, komisaun A simu proposta hosi Governu kona-ba autorizasaun lejislativa liga ba direitu funsionáriu nian kona-ba reforma, hadi’a administrasaun ho reformulasaun konseitu polítiku ne’ebé iha administrasaun.

“Entaun, liuhosi proposta ne’ebé hosi Governu mai husu mai ita atu fó autorizasaun no komisaun aprezenta paresér no Parlamentu aprova iha kestaun lubun ida iha administrasaun. Ezemplu, direitu funsionáriu públiku reforma obrigatóriu, entaun ita autoriza Governu no lei ne’e iha vigor no sidadaun nia direitu síviku en-jerál ne’ebé hetan inisiativa hosi Governu,” nia hateten.

Nia dehan, hosi atinjimentu lei sira-ne’e hotu ne’ebé finaliza inklui lei sira seluk tan, no durante mandatu simu proposta lei hosi Governu 14 inklui autorizasaun lejislativa no projetu-lei inisiativa hodi deputadu sira iha 17.

“Projetu-lei iha tinan 2020, ita halo lei ne’ebé haruka ba publikasaun proposta ho projetu-lei la’ós komisaun A nian de’it maibé komisaun hotu-hotu prodús iha tinan 2020, ita produs projetu-lei 15. Iha tinan 2021, iha projetu no proposta-lei iha 25 no iha tinan 2022 ne’e iha proposta-lei 15. Iha tinan 2023 to’o ohin loron, projetu no proposta-lei 15, lei sira-ne’e aprova hotu ona  haruka ona publikasaun,” nia dehan.

Komisaun A durante mandate iha pontu seluk mak konsentra ba direitu sidadaun ne’ebé simu keixa 10-resin kona-ba problema títulu rai, no ida seluk liga ba direitu funsionáriu sira-nian iha funsaun públika no seluk direitu funsionáriu kontratadu.

Nune’e, komisaun halo tiha apresiasaun hodi aprezenta rekomendasaun órgaun kompetente konsege rezolve balun, no kona-ba problema rai barak liu liga ba konflitu entre sidadaun ho sidadaun no sidadaun ho teras propriedade.

“Keixa tama iha komisaun, ita konsege orienta sidadaun sira ba hetan justisa iha Tribunál. Komisaun iha dalan rua bele orienta sira ba hetan direitu tuir lei iha prosesu judisiáriu nian liu-liu órgaun sira-ne’ebé tau matan ba sidadaun sira-nia direitu ba to’o Tribunál,” nia dehan.

Prezidente Komisaun A ne’e husu Governu foun mai ba lei sira-ne’ebé aprova ona apoiu liután implementasaun, tanba bainhira lei tama vigor ona iha ne’eba iha artigu balun rekomenda bolu norma komplementár hodi ajuda implementasaun.

Enkuantu, tuir relatóriu komisaun A ne’ebé Agência Tatoli asesu, hakatuir katak Komisaun A trata asuntu Justisa no Konstituisionál iha Parlamentu Nasionál (PN) durante mandatu hosi tinan 2020-2023 prodúss ka aprova inisiativa lei lubun ida-ne’ebé aprovadu iha tinan 2020 mak hanesan autorizasaun deklarasaun Estadu emerjénsia ho nia renovasaun hamutuk dala hitu, realizasaun segundu  transferénsia extaordináriu  fundu petrolífeiru durante iha tinan 2020 no primeiru alterasaun lei númeru 2/2020, 6 abríl.

Lei númeru 7/2020, 26 agostu, Medida Prevensaun no Kombate Korrupsaun, autorizasaun renovasaun Estadu emerjénsia, aprova Orsamentu Jerál Estadu Estadu (OJE) 2020, aprova lei númeru 12/2020, 19 outubru, Lei Protesaun Sívil, aprova Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2021.

Lei ne’ebé aprova iha tinan 2021 mak hanesan autorizasaun renovasaun deklarasaun Estadu emerjénsia sia no konfirmasaun deklarasaun Estadu emerjénsia ida, autorizasaun Governu prosede alterasaun kódigu prosesu sívil, autorizasaun lejislativa kona-ba baze jerál organizasaun administrasaun públika, aprova rejime jurídiku arbitrajen voluntáriu no prosede alterasaun ba kódigu prosesu sívil, primeira alterasaun lei múmeru 11/2017, 24 maiu (Lei Migrasaun no Asilu), primeira alterasaun lei defeza nasionál, aprova Kódigu Mineiru lei númeru 12/2021, 30 juñu.

Segundu alterasaun lei númeru 11/2009, 07 outubru aprova divizaun administrasaun territóriu, sexta alterasaun lei númeru 7/2006, 28 dezembru, lei eleitorál ba Prezidente Repúblika, terseira alterasaun lei númeru 5/2006, 28 dezembru (Órgaun Administrasaun Eleitorál), primeira alterasaun lei númeru 6/2016, 25 maiu (lei resensiamentu eleitorál), aprova lei númeru 22/2021, 19 novembru Lei Eleitorál ba Munisipál, aprova lei númeru 23/2021, 11 novembru Lei Poder Lokál no Desentralizasaun Administrativa, primeira alterasaun lei númeru 10/2004, 24 novembru (Lei Sistema Saúde), aprova lei númeru 25/2021, 2 dezembru Lei Organizasaun Judisiáriu.

Aprovasaun lei iha tinan 2022 mak hanesan aprova Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2022, aprova lei númeru 2/2022, 3 janeiru, Enkuadramentu Orsamentu Jerál Estadu no Jestaun Finanseira Públika, primeira alterasaun lei númeru 24/2021, 19 novembru prosede primeira alterasaun lei númeru 10/2004, 24 novembru Lei Sistema Saúde, no aprova medida exesional no temporária vizilánsia sanitaria respota pandemia Covid-19.

Aprova lei númeru 4/2022, 23 marsu Rejime Jurídiku ba Assosiasaun Públika Profisionál, aprova lei númeru 5/2022, 30 marsu Estatutu Majistradu Judisiál, aprova lei númeru 6/2022, 18 maiu primeira alterasaun OJE 2022, alterasaun daruak lei Tributária no Kriasaun Fundu Kombatente Libertasaun Nasionál, aprova lei númeru 7/2022, 19 maiu Estatutu Ministéiru Públiku, lei númeru 8/2022, 15 juñu Grande Opsaun Planu ba 2023, lei númeru 9/2022, 13 jullu lei Organizasaun Investigasaun Kriminál, prosede segunda renovasaun medida exesional no temporária  vizilánsia sanitaria resposta pandemia Covid-19, prolonga artigu artigu 3, lei númeru 24/2021, 19 novembru.

Aprova primeira alterasaun lei númeru 25/2021, 24 novembru, lei sistema saúde, aprova lei númeru 14/2022, 21 dezembru Kódigu Direitu Autór.

Aprovasaun iha tinan 2023 mak hanesan autorizasaun lejislativa iha material insolvénsia no rekuperasaun empreza, autorizasaun lejislativa iha mateira fixasaun limite idade ba relasaun serbisu funsionáriu públiku no ajente administrasaun públika, primeira alterasaun lei númeru 12/2017, 24 maiu, lei organizasaun no funsionamentu administrasaun parlamentár, segundu alterasaun lei númeru 5/2004, 05 maiu Estatutu Deputadu, primeira alterasaun ba estatutu funsionáriu parlamentár aprova iha anexo iha lei númeru 10/2016, 08 jullu,

PN aprova lei númeru 6/2023, 01 marsu Lei Protesaun ba Labarik no Joven iha Perígu, primeira alterasaun lei númeru 7/2022, 19 maiu aprova estatutu Ministéiru Públiku, lei númeru 8/2023, 05 abríl Lei Programasaun Militár, lei númeru 9/2023, 05 abríl Lei Baze kooperativa no Ekonomia Sosiál Merkadu, segunda alterasaun lei númeru 10/2005, 10 agostu relative feriadu nasionál no data ofisiál komemorativa.

Nune’e mós, PN aprova lei númeru 11/2023, 19 abríl Seguransa, Saúde no Ijéne iha Serbisu, prosede primeira alterasaun lei númeru 3/2003, 1 jullu kona-ba tributasaun kontratante Bayu Undang, prosede primeira alterasaun lei númeru 4/2019, 27 agostu aprova rejime laboral no migratóriu espesiál aplikável ba projeitu Bayu-Undan, primeira alterasaun kódigu prosesu penal, terseira alterasaun lei númeru 11/2009, 07 outubru ba divizaun administrativa territóriu.

Jornalista : Nelson de Sousa

Editór       : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!