Top

Ohin, PN realiza reuniaun plenária dahuluk ba lejislatura daneen

Sesaun solene reuniaun dahuluk lejislatura daneen (VI), kinta (22 juñu 2023).Imajen Tatoli/António Daciparu.

DILI, 22 juñu 2023 (TATOLI)—Parlamentu Nasionál (PN), kinta ne’e, realiza reuniaun plenária dahuluk ba lejislatura daneen.

Tuir ajenda ne’ebé Agência TATOLI asesu hosi PN katak, reuniaun plenária lejislatura daneen ho ajenda númeru 1/VI reuniaun plenária extraordináriu ho sekúensia serimónia solene    iha parte dahuluk nian iha tuku 10h00 dadeer abertura reuniaun plenária hosi Prezidente PN sesante, tuir mai kanta Hino Nasional, intervensaun Prezidente PN sesante, nomeasaun sekretáriu en-ezersísiu hosi Prezidente, diskusaun votasaun projetu deliverasaun númeru 1/VI-konstituisaun komisaun verifikasaun podér.

Reinísiu reuniaun plenária, leitura relatóriu komisaun verifikasaun podér, hosi relatór, votasaun relatóriu komisaun verifikasaun podér, ba juramentu Deputadu.

Ba ajenda daruak, mak anúnsiu kandidatura ba Prezidente Parlamentu Nasionál, votasaun ba eleisaun, proklama rezultadu anúsiu hanesan Prezidente eleitu, hafoin pasajen kadeira prezidensiál ba Prezidente foun hosi Prezidente sesante.

Ikus diskursu hosi Prezidente eleitu, remata sei kanta Inu nasionál no enseramentu.

Nune’e, iha loron 22 juñu tinan ne’e, sai momentu istóriku ba povu Timor-Leste ba  reuniaun plenária dahuluk Parlamentu Nasionál lejislativa daneen ne’ebé mai hosi rezultadu eleisaun lejislativa iha loron 21 fulan maiu 2023,  ne’ebé Tribunál Supremu Justisa fó sai no públika ona iha jornál repúblika partidu lima mak hetan asentu parlamentár hanesan CNRT, FRETILIN, PD, KHUNTO ho PLP.

Tuir rezultadu eleisaun partidu CNRT mak sai vensedór ba eleisaun lejislativa, maibé la ho maiória absoluta tamba hetan de’it kadeira 31, nune’e halo koligasaun ho PD ho kadeira 6 ne’ebé iha forsa polítika maiória parlamentár kadeira hamutuk 37, enkuantu hosi FRETILIN ho kadeira 19, KHUNTO lima (5) no PLP haat (4).

Iha reuniaun plenária dahuluk ne’e sei marka prezensa direta hosi deputadu eleitu hamutuk na’in-65 hosi partidu asentu parlamentár, marka mós prezensa deputadu la re-eleitu iha lejislatura dalimak, membru oitavu Governu, korpu diplomátiku no konvidadu sira seluk.

Tuir konstituisaun iha artigu 92. (Definisaun) Parlamentu Nasionál mak órgaun soberania Repúblika Timór-Leste nian ne’ebé reprezenta ema Timór-oan tomak, iha kbiit atu halo lei, atu fiskaliza no atu halo desizaun polítika.

Iha konstituisaun artigu 93. (Eleisaun no kompozisaun), iha alínea 1 hateten ema hili Parlamentu Nasionál liu hosi sufrájiu universál, livre, diretu, hanesan, sekretu no ida-idak, no alíena 2. Haktuir Parlamentu Nasionál sei iha membru/deputadu na’in 52 iha nia mínimu no iha nia másimu membru/deputadu na’in-65.

Iha alínea 3 ne’e hateten, lei mak sei regula kona-ba regra sira-ne’ebé aplika ba eleisaun, kondisaun ba elijibilidade, kandidatura no lala’ok eleisaun nian, no ikus iha alínea 4 ne’e dehan, Deputadu Parlamentu Nasionál nian iha mandatu ba tinan lima.

Iha konstituisaun artigu 95 (Kompeténsia Parlamentu Nasionál nian) ne’e haktuir;

  1. Kompete ba Parlamentu Nasionál halo lei kona-ba asuntu báziku sira polítika interna ho externa nasaun nian.
  2. Parlamentu Nasionál de’it mak halo lejizlasaun kona-ba:

a.) Rai-ketan RDTL nian, tuir artigu nú. 4;

b.) Limite bee tasi laran Timór nian no mós zona ekonómiku eskluziva ho tan direitu Timór-Leste nian ba zona tatutan no plataforma kontinentál;

c.) Símbolu Nasionál sira, tuir nu.2 Artigu 14;

d.) Sidadaun;

e.) Direitu, liberdade no garantia sira;

f.) Estadu no kapasidade ema nian, direitu família nian no mós jerasaun ne’ebé sei mai;

g.) Fafahek territoriál;

h.) Lei eleisaun nian no mós Rejime Referendu nian;

i.) Partidu no mós asosiasaun polítika sira.

  1. j) Deputadu sira nia Estatutu;

k.) Titulár sira-nia Estatutu iha Estadu nia organizasaun;

l.) Baze sistema hanorin nian;

m.) Baze sistema seguransa sosiál no mós saúde nian;

n.) Suspensaun garantia konstitusionál nian no mós deklarasaun estadu serku ho tan estadu emerjénsia nian;

o.) Defeza no Seguransa nia Regra;

p.) Regra Fiskál;

q.) Rejime orsamentu nian.

  1. Parlamentu Nationál sei halo mós:

a.) Ratifika nomeasaun Prezidente do Tribunál Supremu Justisa ninian no mós eleisaun Prezidente Tribunál Superiór Administrativu, Fiskál no Kontas nian;

b.) Delibera kona-ba relatóriu knaar Governu nian;

c.) Hili membru ida ba Konsellu Superiór Majistratura Judisiál nian no mós ba Konsellu Superiór Ministériu Públiku nian;

d.) Delibera kona-ba Planu no Orsamentu Estadu nian no mós relatóriu kona-ba orsamentu ne’e;

e.) Fiskaliza oinsá Estadu hala’o orsamentu nasionál;

f.) Aprova no mós fó-sai akordu no ratifika tratadu no konvensaun internasionál sira;

g.) Fó amnistia;

h.) Fó autorizasaun ba Prezidente-Republika atu hala’o vizita Estadu nian;

i.) Aprova revizaun ba Lei-Inan hosi maioria baluk-tolu rua (2/3) Deputadu sira;

j.) Autoriza no konfirma deklarasaun ba estadu serku no estadu emerjénsia nian;

k.) Halo proposta ba Prezidente-Repúblika atu halo referendu kona-ba asuntu sira-ne’ebé iha interrese nasionál;

  1. Parlamentu Nationál sei halo mós:

a.) Foti nia Prezidente no membru sira seluk ba Meza;

b.) Foti membru na’in lima ba Konsellu-Estadu;

c.) Elabora no aprova nia Rejimentu;

d.) Forma Komisaun Permanente ida no harii komisaun parlamentár seluk-seluk tán.

Tuir konstituisaun artigu 99 (Lejizlatura) iha alínea 1 hateten Lejizlatura komprende sesaun lejizlativu lima no sesaun lejizlativu ida-idak iha durasaun tinan ida-nian.

Entretantu, Eleisaun Prezidente Parlamentu (tuir rejimentu iha artigu 16 nian) hateten;

  • Kandidatura sira ba kargu Prezidente Parlamentu tenke ser subskrita ba deputadu mínimu 10 ka másimu 20, nune’e aprezenta ba Prezidente ezersísiu ho antesedénsia oras 24 ba realizasaun atu eleitorál
  • Eleisaun feita ho eskrutíniu sekretu iha sesaun plenária
  • Konsidera eleitu kandidatu ne’ebé hetan votu maioria absoluta husi deputadu eleitu sira
  • Se laiha kandidatu ruma mak eleitu kontinua imediata, iha reuniaun hanesan, eleisaun foun, no iha segunda volta konkorre de’it mak kandidatu rua mais votadu ne’ebé la retira husi kandidatura
  • Proklamasaun rezultadu no fó sai naran Prezidente eleitu
  • Depois eleisaun, Prezidente eleitu substitui Prezidente sesante iha kondusaun traballu no akupa kedan fatin iha Meza
  • Diskursu husi prezidente eleitu

* Inu Nasionál l

  • Enseramentu reuniaun plenária
  • Aprezentasaun kumprimentu sira ba Prezidente eleitu
  • Hasai retratu hamutuk hosi deputadu VI Lejislatura
  • Cocktail.

Rezultadu eleisaun parlamentár 2023

Tuir rezulatdu eleisaun parlamentár 21 maiu 2023 ne’e hatudu momoos katak; Partidu CNRT ho númeru sorteiu 12 hetan totál votu hamutuk 288,298 (41,63%), Partidu FRETILIN ho númeru sorteiu 11 ho totál votu 178,338 (25.75%), Partidu Demokrátiku ho númeru sorteiu haat (4) ho totál votu 64,517 (9.32%), Partisu KHUNTO ho númeru sorteiu lima (5) ho totál votu 52,031 (7.51%), Partidu Libertasaun Populár (PLP) ho númeru sorteiu tolu (3) ho totál votu 40,720 (5.88%).

Entretantu, partidu hirak ne’ebé la liu bareira iha eleisaun parlamentár 2023 ne’e mós ida-idak hetan totál votu mak hanesan, Partidu Os Verdes de Timor (PVT) ho númeru sorteiu neen (6) hetan totál votu hamutuk 25,106 (3.63%), PUDD ho númeru sorteiu ualu (8) ho totál votu 21,647 (3.13%), Partisu APMT ho númeru sorteiu 17 ho totál votu 6,678 (0.96%), PLPA ho númeru sorteiu daruak (2) ho totál votu 3,272 (0.47%),

Partidu CASDT ho númeru sorteiu 13 ho totál votu hamutuk 3,270 (0.46%), PST ho númeru sorteiu 13 ho totál votu 2,415 (0.35%), Partidu Repúblikanu (PR) ho númeru sorteiu sia (9) ho totál votu 1,558 (0.22%), PDC ho númeru sorteiu 16 ho totál votu 1,262 (0.18%), Partisu UDT ho númeru sorteiu hitu (7) ho total votu 1,256 (0.18%), Partisu UNDERTIM ho númeru sorteiu 10 ho total votu 1,023 (0.15%), Partidu MLPM ho númeru sorteiu 14 ho total votu 642 (0.09%) no PDN ho númeru sorteiu dahuluk (1) ho total votu 597 (0.09%).

Jornalista : Nelson de Sousa

Editór       : Cancio Ximenes

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!