COVALIMA, 27 juñu 2023 (TATOLI)–Institutu Nasionál Linguístika (INL), tersa ne’e, realiza semináriu durante loron ida hodi ko’alia kona-ba utilizasaun dalen Tetun ba funsionáriu no profesór sira iha Covalima liuhosi atividade hakerek.
“Ami hosi Institutu Nasionál Linguístika (INL) sempre hala’o programa diseminasaun ortográfia lian Tetun, maibé atividade ohin-loron la hanesan ho diseminasaun, ami uza sistema palestra ka semináriu. Ami foti kestaun kona-ba utilizasaun lian Tetun ita uza ho lolooos ita-nia lian Tetun liu-liu liuhosi atividade hakerek,” Diretora Institutu Nasionál Linguístika, Rosa da Costa Tilman, hateten ba jornalista sira, iha salaun Eskola Sekundáriu Jerál Públiku Suai.
Razaun INL realiza semináriu foku ba funsionáriu no professor sira, tanba funsionáriu públiku maioria servisu liga ho atividade hakerek hanesan hakerek karta ofisiál, fó sai anúnsiu no avizu ba instituisaun seluk no ba públiku.

“Hakerek karta ho lian portugés laiha problema bainhira hakerek ho lian Tetun ami presiza haree nia lala’ok hakerek tuir regra Tetun padronizada ka lae, tanba INL nia kna’ar atu dezenvolve Tetun no sai guardiaun ba Tetun tenke tuir regra gramátika tetun.” Nia hateten.
Nia hateten, maske ko’alia lian Tetun la ejize regra maibé iha hakerek ho dalen tetun ejize regra hanesan hakerek tuir gramátika.
Tanba ne’e, nai dehan, ida-ne’e sai foku hodi fó formasaun ba funsionáriu públiku atu hakerek loloos ho lian Tetun tuir regra no ba profesór sira hatene Tetun ho hakerek oinsá bele hanorin estudante sira.
Funsionáriu no profesór sira ko’alia Tetun ho simples, maibé iha hakerek presiza atu aprende regra tanba ko’alia Tetun ho fasil maibé ko’alia kona-ba Tetun ne’e la fasil, tanba Tetun uza regra entaun presija atu aprende.
“Ita-nia lian, ita lakohi aprende sé mak atu aprende. Ita tenke esforsu aprende ita-nia lian liu-liu kona-ba atu hakerek tanba ami preokupa liu oinsá atu hakerek,” nia dehan.
Durante ne’e, INL identifika ortografia sira hanesan timoroan iha tendénsia utiliza vokabuláriu estranjeiru hanesan liafuan “rápidu” ne’e la’ós lian Tetun maibé dalen portugés tanba lian portugés rápidu signifika halai lalais ka ho velosidade.
Aleinde indentifika liafuan “komitmentu” hanesan akompaña liuhosi programa entrevista kargu xefia ko’alia “komitmentu” lolos ho lian portugés “kompromisu” la’ós “komitment” ne’ebé foti hosi dalen inglés.
Atividade ne’e hala’o iha munisípiu hotu, maibé iha tinan 2023 ne’e, INL hahú hala’o uluk iha Covalima no tuirn planu sei hala’o tan iha Ainaro no Manufahi no sei kobre iha territóriu Timor laran tomak.
Profesór Eskola Sekundáriu Jerál Públiku Suai, Izito da Cruz, hateten seminariu loron-ida ne’e sei la sufisente tanba bainhira atu aprende kona-ba lian Tetun ne’e, presiza formasaun iha tempu naruk nune’e bele aprende ortografia hakerek lian Tetun ho di’akliu.
“Ha’u hanoin formasaun ida-ne’e durante loron-ida de’it sei la sufisiente ba ami. Tanba ne’e, ami husu INL atu formasaun ne’e tenke iha kontinuidade, nune’e ami bele iha koñesementu ba sistema ortografia iha lian Tetun, maske ita ko’alia lian Tetun maibé sistema hakerek ho oinsá ne’e buat seluk ida,” nia hateten.
Tuir nia, iha semináriu loron ida-ne’e pofesór sira sente aprende máteria foun bainhira rona diretora INL halo esplikasaun ba profesór kona-ba ortografia, tanba maske loro-loron ko’alia Tetun ho fasil.
Jornalista : Celestina Teles
Editór : Cancio Ximenes




