Top

PM Xanana: “Loron 120 sei anula lei kria munisípiu Ataúro-konsolida pás”

Prezidente repúblika, José Ramos Horta toma pose ba Primeiru-ministru, Kayrala Xanana Gusmão no membru governu Konstitusionál da-sia, iha Palásiu Prezidensiál, Bairru-Pité, sábadu (01/06/2023). Imajen Tatoli/Egás Cristóvão

DILI, 01 jullu 2023 (TATOLI)—IX Governu Konstituisionál lideradu hosi Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, hateten iha ninia governasaun dahuluk ba loron 120 nia laran ne’e sei fó prioridade ba pontu 17 liu-liu iha pontu balun atu anula lei kria munisípiu Ataúro no sei konsolida pás no seguransa ba dezenvolvimentu nasionál.

Notísia Relevante: PR Horta rekomenda membru IX Governu serbi povu ho onestidade

“Atu hatán ba espetativa povu nian no sosiedade timoroan, IX Governu Konstitusionál kompromete aan atu iha loron 120 nia laran ne’e sei fó prioridade ba pontu hamutuk 17, liu-liu sei hare pontu importante balun kona-ba lei kria munisípiu Ataúro no konsolida pás no seuransa ba dezenvolvimenru nasionál,” Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, ne’e hateten liuhosi diskursu iha serimónia toma pose ba IX Governu iha Palásiu Prezidensiál Nicolau LObato, Bairru Pité, sábadu ne’e.

Xefe Governu ne’e hatutan, iha loron 120 ba dahuluk ne’e, IX Governu Knstitusionál sei fó prioridade ba pontu importante hamutuk 17 mak hanesan;

  1. Repoen fali normalidade demokrátika, liuhosi Parlamentu legál, atu aprova programa  Governu nian ba tinan lima, aprova lejítimu ida, ne’ebé hahù ona ninia VI lejislatura, no hosi Governu Orsamentu Retifikativu ba 2023 no aprova Orsamentu  Jerál  Estadu ba 2024. Sei halo esforsu hotu-hotu atu revoga lei no regulamentu ne’ebé nesesáriu ba konsolidasaun Estadu.
  2. Revoga Lei n.° 3/2014, ne’ebé kria RAEOA no ZEEMS, atu subordina fali autoridade  RAEOA nian ba kontrola  ida-ne’ebé di’ak liuhosi Governu sentrál, tanba objetivu ne’ebé hakerek iha lei  ne’e ba krisaun ZEEMS la mosu, la hakerek, nein uitoan, apesar de tinan sia (9) ona no halo kedas auditória ba atividade  hotu-hotu  nebé hala’o iha ne’ebá, inklui mós prosesu  akizisaun (ka, sosa)  Ró Haksolok”, ne’ebé karu tebes;
  3. Anula tiha lei ne’ebé kria munisípiu Ataúro, tanba falta kondisaun infraestrutura nian no lojistika, ne’ebé la ha liu, iha Ataúro hanesan estrada, eletrisidade, bee-moos, portu no aeroportu.
  4. Hala’o auditória ba Tribunál de Contas, ba Komisaun Anti-Korrupsaun no ba Ministériu  Públiku kona-ba irregularidade bara-barak iha relatóriu anuál, kona-ba programa oioin, kona-ba falta prosesu konkursu públiku ba projetu barak tebes.
  5. Hala’o auditoria ba Komisaun Funsaun Públika (KFP) no ba Inspesaun Jerál Estadu, kona-ba rekrutamentu ne’ebé ilegál no hapara kontratu laiha justifikasaun.
  6. Hala’o auditoria ba fraúde eleitorál ne’ebé administrasaun eleitorál komete iha eleisaun parlamentár foin daudaun ne’e, atu bele hapara tiha inteerese ne’ebé tama iha laran, hodi bele evita atu repete iha futuru hodi salvaguarda Estadu diretu demokrátiku.
  7. Restrutura ho lalais dirasaun Timor Gap no Autoridade Nasionál Petróleu no Minerál (ANPM) nian, atu bele garante efisiénsia iha setór petróleu ne’ebé krusiál ba dezenvolvimentu nasaun.
  8. Restrutura Polísia Sientífika Investigasaun Kriminál (PCIC, siglá portugés) tanba la hatudu liu integridade no profisionalizmu.
  9. Konsolida pás no seguransa nesesária ba dezenvolvimentu nasionál hodi garante direitu, liberdade no garantia fundamentál sidadaun hotu-hotu.
  10. Haree fali ho lalais prosesu ilegál ba aposentasaun forsada ne’ebé afeta ajente PNTL barak tebes.
  11. Reforma no reestrutura lalais kedas Serbisu Nasionál Intelejénsia atu bele garante mós integridade no profisionalizmu.
  12. Fó alerta ba ajente hotu-hotu PNTL ne’ebé jura atu serbi partidu ida, atu sira renúnsia tiha ba lasu juramentu ne’e ka sai hosi PNTL.
  13. Halo auditória no revee fali, karik presiza duni negósiu boot sira-ne’ebé Governu halo iha ona finál mandatu, inklui aeroportu Dili, tanba nu’udar Governu jestaun, Governu sesante laiha ona autoridade jurídika atu asina kontratu.
  14. Garante laiha ai-moruk bele iha, ne’ebé nesesáriu tebes iha ospitál no sentru saúde.
  15. Transforma merenda eskolár ba refeisaun ‘manas’ no nutritivu ba labarik sira.
  16. Hadi’a kondisaun asisténsia no tratamentu ba defisiente sira iha sentru reabilitasaun nasionál no iha futuru harii sentru hanesan iha munisípiu hotu-hotu.
  17. Halo levantamentu ba nesesidade ne’ebé prioritáriu ba manutensaun estrada no normalizasaun mota nian, iha pais tomak, atu iha tinan oin mai bele halo obra urjente reabilitasaun.

Aliénde ne’e, Xefe Governu ne’ e hato’o mós atu kumpre mandatu ne’ebé povu fó ba IX Governu Konstituisionál sei iha kompromisu ne’ebé tuir mai ba fulan 12 dahuluk iha ninia governasaun mak hanesan;

  1. Implementa reforma iha setór justisa hosi kria Supremu Tribunál Justisa no hosi formasaun, ho kualidade ba juis no prokuradór.
  2. Halo revizaun ba planu Estratéjiku Dezenvolvimentu 2011-2030 hodi adekua ba sirkunstánsia ka situasaun agora nia iha pais.
  3. Hahú prosesu atu dezenvolve Kosta Súl.
  4. Garante katak gasodutu ka kadoras atu explora Greater Sunrise mai Timor-Leste
  5. Finaliza ka hakotu nu’udar prioridade nasionál fronteira terrestre no marítima ho Indonézia.
  6. Hahú ho prosesu ba podér lokál liuhosi desentralizasaun Governu no asembleia munispál ne’ebé sei fazeadu, depois kria tiha kondisaun infraestrutura no téknika iha fatin sira-ne’e.
  7. kria komisaun koordenadora hosi universidade no instituisaun superiór atu estuda estratéjia koletiva ida kona-ba atu define asisténsia ne’ebé di’akliu hosi Estadu no kona-ba implementasaun ba objetivu atu hasa’e kualidade ensinu.
  8. Haree fali lei asisténsia idozu no inválidéz atu Estadu bele tau em konta katak sira-ne’ebé temi nu’udar idozu sira mak tenke konsidera nu’udar erói nasionál loloos, tanba kamada populasaun ida-ne’e maka terus buat oioin iha funu laran, ameasa oioin no moras tebes tanba lakon sira-nia família, maibé sira la hakiduk no enfrenta buat hotu hodi deside ba vota iha fulan agostu tinan 1999 ba indepedénsia.
  9. Kria no apoiu asosiasaun arte no kultura timorense atu enkoraja joven sira ho talentu iha área oioin ba arte no kultura ho objetivu atu afirma identidade timoroan no atu lori ba forum internasionál.
  10. Duplika númeru bolsa estudu ne’ebé sei fó, maibé haree ba méritu no haree ba saida mak nasaun presiza.
  11. Lonklui konstrusaun no instalasaun ba kabu fibra óptika hodi garante ligasaun internet ho kualidade ba sidadaun hotu-hotu iha pais tomak.
  12. Buka aumenta liután númeru ema-ne’ebé hetan serbisu.
  13. Halo rejistu ba bens móveis no imóveis uma ho rai.
  14. Hahú implementasaun kona-ba eskola CAFÉ iha postu administrativu hotu.
  15. Konklui ka finaliza programa eletrifikasaun iha pais atu 20% populasaun ne’ebé seidauk hetan, bele iha ona asesu ba eletrisidade.
  16. Kria programa foun ba serbisu sezionál ho nasaun amigu.
  17. Implementa balkaun úniku iha sede munisípiu hotu-hotu atu permite asesu iha pais laran tomak ba serbisu hosi administrasaun sentrál.

Primeiru Ministru, Xanana Gumsão, hateten IX Governu Konstituisionál iha kompromisu atu kumpre ninia vizaun no misaun ba dezenvolvimentu pais nian.

Iha ninia prorama ne’ebé sei aprezenta ba iha Parlamentu Nasionál, Governu ida-ne’e sei foku liu ba temátika infraestrutura bázika nian, hosi setór saúde, edukasaun no sei buka enfatiza ka fó importánsia ba ekonómia nu’udar fatór krusiál no vital ba dezenvolvimentu nasaun nian liuhosi agrikultura, peska, pekuária, turizmu no atu hahú ho indústria kiik no médiu hodi bele neineik redús tiha importasaun bens no produtu mai hosi rai-li’ur.

Nia dehan, se konstrusaun Estadu ko’alia kona-ba instituisaun Estadu nian no administrasaun públika tomak, konstrusaun nasaun hako’ak sosiedade sívil, iha ninia kapasidade téknika no inteletuál, setór privadu nasionál ne’ebé sei insentiva ka dudu empreendedorismu, liu-liu feto sira.

Tinan lima mai ne’e, merese duni esforsu koletivu ne’ebé boot hodi ezije ba hotu-hotu espíritu responsabilidade ne’ebé boot, dedikasaun, onestidade, persisténsia no korajen.

“Sei hahú prosesu desentralizasaun ne’ebé nesesáriu no hein kle’ur tiha ona, ba ne’e Governu konta ho partisipasaun no kooperasaun hosi sidadaun hotu-hotu iha prosesu ne’e, prosesu desentralizasaun ne’e sei ezije ba intelektuál no tékniku sira hotu iha munisípiu ida-idak, atu partisipa ativa no  konstrutivamente iha diálogu ne’ebé franco no genuíno, atu bele implementa daudaun hosi pontensialidade iha kada munisípiu hodi hetan no reforsa benefísiu ne’ebé barak hodi kontribui ba bem-estár populasaun lokál sira-nian,” nia hateten.

Tanba ne’e, Xefe Governu ne’e apela ba partisipasaun joven sira iha ninia papél atu hala’o dezempeña, tanba Governu ida-ne’e kompremetidu atu kria oportunidade ba joven sira, hodi dezenvolve sira-nia kapasidade, esperiénsia no sira-nia valór hodi bele partisipa ativa no plenamente iha futuru nasaun nian.

Tan ne’e no ba ida-ne’e, tuir nia, ekonomia diversifikasaun iha ekonomia mak sei sai pilár importante tebe-tebes iha mandatu tinan lima ba IX Governu Konstituisionál.

“Governu kompromete atu lori kadoras Greater Sunrise nian to’o Costa Sul Timor-Leste. Ita sei prova ba mundu katak kadoras mai Timor-Leste solusaun viável ida, no ekonomikamente segura. Katak, ita-nia hanoin kona-ba dezenvolvimentu indústria petrolífera ida mak sei bele hamosu dividendos ekonómiku diretu ba ita-nia populasaun. Dezenvovlvimentu iha Costa Sul hosi ámbitu dezenvolvimentu ba atividade setór petrolífera no gás sei sai hanesan nafatin prioridade ida, harii baze fornesimentu ida no mós refinária no kadoras iha rejiaun ida-ne’eba, sai hanesan investimentu ne’ebé nesesáriu atu kria ita-nia indústria petrolífera rasik hodi hamosu serbisu ba timoroan sira,” nia dehan.

Nune’e mós sei sai prioridade nasionál ida atu finaliza negosiasaun kona-ba fronteira terrestre no marítima ho Indonézia no ninia soluasaun sei haktuir de’it ba saida mak direitu internasionál fó sai.

IX Governu sei fó atensaun espesiál ba investimentu no nune’e sei smu ho di’ak empreza estranjeiru ne’ebé iha perspetiva atu ajuda dezenvolve pais no kria empregu ba timoroan sira, no Governu sei hakaas aan atu hadi’a prestasaun serbisu iha área fundamentál rua mak saúde no edukasaun.

“Iha saúde sei halo buat hotu atu aumenta kapasidade téknika ba pesoál saúde hodi bele komesa halo tratamentu ba moras oioin ne’ebé baibain presiza ba trata iha rai-li’ur. Iha edukasaun iha kompromisu atu haree ho kle’an problema kona-ba asesu ba edukasaun, buat ne’ebé provoka situasaun defísil tebes ba família vulnerável. Nune’e mós, Governu hakarak asegura kualidade ensinu iha nível hotu-hotu liuliu kapasitasaun ba professor,” nia dehan.

Governu hakarak kontinua dezenvolve infraestrutura ne’ebé bele permite asesu fásil ho di’ak ba sidadaun hotu-hotu no sira ne’ebé moris iha área rurál.

Kona-ba justisa nian, sei kontinua haree didi’ak abilitasaun rekursu umanu ne’ebé iha Tribunál, Ministéiru Públiku, Defensória Públika atu nune’e justisa bele halo ho seridade no transparánsia hodi respeita primadu lei.

Governu sei loké auditória ne’ebé adekuadu ba kazu lubun ida-ne’ebé hatudu de’it ka inkapasidade hosi autór justisa ou sira-nia depedénsia ba interrese selu-seluk, no sei kontinua hasa’e kapasidade iha advokásia timorense atu nune’e bele ezerse sira-nia funsaun ho di’akliu hosi konstituisaun formál ba orden advogadu.

Governu kompromete atu hala’o inisiativa ho nasaun membru ASEAN ba estudu ida-ne’ebé kle’an liu kona-ba kapasidade atu partisipa liu-liu área ne’ebé afeta ba Timor-Leste tama ba iha ASEAN, nune’e TL bele hala’o selesaun tékniku ne’ebé kapasitadu iha área ida-idak atu ba reprezenta Timor-Leste iha organizasaun rejional ne’e.

Kona-ba CPLP, nia hateten, problema permanente mak domóniu iha língua portugés tan ne’e IX Governu kompromete ho ona vizaun ba futuru implementa neineik eskola CAFÉ iha administrativu hotu atu kapasita iha lian portugés ba profesór timoroan.

Ketaun asuntu ba relasaun internasionál, nia dehan, nu’udar sei hametin relasaun liután ho nasaun viziñu no nasaun sira seluk tan.

Xefe Governu ne’e kompromete atu kaer ukun ho responsabilidade no husu ba membru Governu hotu kumpre sira-nia dever no labele lakon vizaun ba futuru.

“Ba povu tomak hato’o mensajen espesiál ida ohin loron, ita hasoru dezáfiu boot atu dezenvolve ita-nia nasaun, ita hotu nu’udar dever atu kontinua serbisu hamutuk hodi realiza ita-nia mehi,” nia hateten.

Notísia Relevante: PR Horta sei akompaña serbisu IX Governu

Jornalista : Nelson de Sousa

Editór        : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!