ME implementa programa SEA-PLM atu sukat dezenvolvimentu alunu sira iha primeiru anu

DILI, 24 jullu 2023 (TATOLI) – Ministériu Edukasaun (ME) iha ona planu atu implementa programa South-East Asia Primary Learning Metrics (SEA-PLM) liuhusi rekolla dadus foun sobre progresu alunu primeiru anu ensinu báziku sira-nian. Tuir planu, serbisu foti dadus ne’e sei hahú iha agostu 2023 no remata iha tinan oin.
“Ministériu Edukasaun adota mós programa SEA-PLM ne’e, entaun hakarak halo peskiza ba iha eskola bázika sira iha territóriu nasionál, liu-liu eskola públika sira atu akompaña fali progresu labarik sira-nian atubele halo komparasaun ho rezultadu uluk no agora ne’e iha mudansa ka la’e”, Diretór-Jerál Planu Polítika no Inkuzaun, Raimundo José Neto, informa asuntu ne’e iha JL Villa.
Programa SEA-PLM ne’e sei realiza dahuluk iha Timor-Leste, tanba ne’e ME hamutuk ho Fundu Nasaun Unida ba Infánsia (UNICEF) daudaun prepara hela ekipa téknika sira iha loron lima nia laran hafoin bele tun bá baze atu foti dadus iha eskola sira.
“Ita hakarak halo fali survey foun ba rezultadu antes ne’ebé fó sai ona katak iha Timor-Leste labarik sira primeiru anu eskola bázika sira kuaze 70% maka seidauk bele lee no hakerek ho di’ak, signifika iha de’it labarik 30% maka bele ona hakerek no lee”, afirma Raimundo Neto.
Tanba ne’e, ME hakarak halibur dadus husi labarik primeiru anu sira, liuhusi maneira atu halo prova ba estudante sira iha eskola hotu, liuliu eskola públika sira atu observa nia progresu. “Tanba ne’e maka iha programa IX Governu nia ba tinan lima no Ministériu Edukasaun sei aselera iha loron 120 nia laran atu tau ona sasukat ida hodi prepara di’ak liután planu ba dezenvolvimentu labarik sira-nian iha futuru”.
Responsavel ne’e esplika iha mundu adopta programa ida ne’e no loloos Timor-Leste implementa ona iha 2019, maibé tanba covid-19, entaun programa ne’e labele implementa. Entre 2022 no 2024, país hola parte ona iha programa ne’e no sei halo serbisu iha tinan ida nian laran to’o 2024.
Programa SEA-PLM ne’e sei sai sasukat ida ba Timor-Leste atu iha futuru bele hatene dezenvolvimentu edukasaun ba labarik sira-nian, liuhusi progresu sira ne’ebé maka labarik sira sei hatudu iha eskola.
UNICEFF konsidera SEA-PLM dezenvolve sistema avaliasaun aprendizajen ida ne’ebé forte
Reprezentante UNICEF iha Timor-Leste, Ainhoa Jaureguibeitia, konsidera SEA-PLM mak programa rejionál ba nasaun sira iha sudeste aziátiku atu hadi’a aprendizajen fundamentál estudante sira-nian iha mundu inklui iha Timor-Leste.
Nia dehan xave importante ba programa ida ne’e mak atu apoia nasaun membru sira hodi dezenvolve sistema avaliasaun aprendizajen ida ne’ebé forte, ajuda sira atu halo monitorizasaun ba rezultadu aprendizajen no atu dezenvolve polítika sira, nune’e bele kontribui ba edukasaun ida-ne’ebé ekitavel no signifikativu ba labarik sira iha rejiaun hotu.
“Iha estratéjia xave SEA-PLM nian mak avaliasaun rejionál foka liu ba rezultadu aprendizajen estudante sira-nian iha klase lima (5). Programa ida ne’e iha pillar tolu ne’ebé importante atu dudu progresu edukasaun iha mundu”, dehan Ainhoa Jaureguibeitia iha okaziaun semináriu Preparasaun Téknika kona-ba SEA-PLM.
Pilár tolu ne’ebé importante liu atu garante edukasaun iha mundu inklui iha Timor-Leste atu hetan progresu maka jeneraliza dadus komparativu, indikadór, no analiza kona-ba rezultadu aprendizajen no kontestu iha edukasaun bázika, liuhosi observasaun SEA-PLM no estudu sira seluk.
Haforsa kolaborasaun no troka atu hadi’a sistema no polítika nivel eskola no prátika iha edukasaun bázika, liuhusi observasaun no estudu sira seluk. Promove no hadi’a kapasidade tékniku no utiliza evidénsia hosi observasaun SEA-PLM no estudu sira seluk kona-ba rezultadu aprendizajen no kontestu iha edukasaun bázika.
Tuir Ainhoa Jaureguibeitia, avaliasaun SEA-PLM dahuluk hala’o iha 2019 no Timor-Leste seidauk hola parte iha avaliasaun refere, maibé iha tinan 2022, Governu Timor-Leste komprometidu hodi hola parte iha avaliasaun SEA-PLM tuirmai, ne’ebé mak sei hala’o iha 2024.
Partisipasaun iha SEA-PLM importante tebes tanba sei loke oportunidade lubuk balu ba nasaun hodi bele prodús kualidade dadus ne’ebé mak tuir padraun internasionál kona-ba rezultadu aprendizajen iha ensinu primáriu. Dadus sira ne’e sei ajuda haforsa instituisaun no kapasidade umana nian ba sistema avaliasaun aprendizajen no fasilita dezenvolvimentu polítika sira bazeia ba evidénsia no desizaun sira atu hadi’a rezultadu aprendizajen nian.
Hanesan Timor-Leste ninia partisipasaun iha SEA-PLM mak oportunidade eselente hodi promove interkámbiu entre nasaun no kolaborasaun ho Southeast Asian Ministers of Education Organization (SEAMEO) nune’e mós ho Association of Southeast Asian Nations (ASEAN).
“Ha’u kontente tanba ita-nian Ministra Dulce mós aponta ona ekipa nasionál hodi lidera serbisu ida-ne’e. Ha’u hakarak informa katak suporta husi Eskritóriu UNICEF Rejionál nian, iha tinan 2022 no 2023, membru balun husi ekipa refere partisipa ona treinamentu balu iha nasaun Tailándia, Filipina no Vietnam, nune’e mós hirak ne’ebé hala’o ona vizita estudu iha Koreia. Oportunidade hirak ne’e ajuda hasa’e sira-nian kapasidade ba preparasaun ba partisipasaun iha SEA-PLM 2023”, katak.
UNICEF hein katak membru husi ekipa nasionál nian sei uza oportunidade iha workshop ne’e hodi bele hola parte másima iha prosesu sira no atu komprende prosesu kona-ba esperimentu kampu no observasaun prinsipál. Iha okaziaun ne’e resposavel refere uza oportunidade ida-ne’e hodi agradese mós sira husi Sekretariadu SEA-PLM/SEAMEO Sekretaria, Antoine Marvin, ba apoia másima ba ekipa Timor-Leste husi prosesu inísiu.
“Ha’u hakarak kongratula Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares, ho Sekretáriu Estadu ba Ensinu Sekundáriu no Tékniku Vokasionál, Domingos Lopes Lemos, tanba asume ona kargu importante iha mandatu IX Governu ne’e atu lori edukasaun iha Timor-Leste ba futuru ida di’ak liu”.
“UNICEF kontinua konta nafatin ita-boot sira-nian lideransa no suporta hodi ita kolabora fornese oportunidade kualidade aprendizajen ba kada labarik iha Timor-Leste”, salienta.
Tanba UNICEF sei konsidera kualidade aprendizajen iha nasaun seidauk to’o ba labarik sira hotu. Ne’e duni ho esforsu mandatu IX Governu nian hodi hola parte ba SEA-PLM iha 2024 ne’e konsidera desizaun ida ne’ebé di’ak tebes tanba hanoin ona oinsá bele dudu edukasaun iha Timor-Leste atu iha liután kualidade ho dezenvolvimentu labarik sira iha eskola bázika.
“Ha’u komprende katak avaliasaun aprendizajen ida-ne’e sei hanesan avaliasaun reprezentativa nasionál ba dahuluk ne’ebé sei hala’o iha Timor-Leste. Parabéns ba Governu hodi foti pasu importante ida-ne’e liuhusi desizaun Ministra Dulce nian hodi kontinua lori ezijénsia ida-ne’e bá oin depois asume kargu”, realsa.
UNICEF kompromete nafatin hodi serbisu besik liu ho Ministériu Edukasaun no asegura katak labarik sira hotu goza sira-nian direitu tomak ba kualidade edukasaun.
Jornalista: Tomé Amado
Editora: Maria Auxiliadora

