Servisu Saúde Covalima rejista moras IRA 12,318

COVALIMA, 25 jullu 2023 (TATOLI)–Diretora Servisu Saúde munisípiu Covalima, Maria de Fátima Moniz, hateten hahú hosi janeiru to’o jullu ne’e Servisu Saúde munisípiu Covalima rejista moras Infesaun Vias Respiratóriu Aguda (IRA) hamutuk 12,318 iha Covalima.
“Ami rejista moras Infesaun Vias Respiratóriu Aguda (IRA) aas liu iha Covalima, aleinde rejista moras seluk hanesan moras kulit hamutuk 2009, Tee-been akut 1,757, Pneumónia 1079, Tee-been ho raan 68 no Scabies hamutuk 28,” Maria de Fátima Moniz hateten ba Agência Tatoli liuhosi WhatsApp, tersa ne’e.
Ho nune’e, Servisu Saúde munisípiu Covalima esforsu hodi orienta kada Sentru Saúde no Postu Saúde hodi alerta ba Xefe Sentru Saúde no orienta ba responsvél Promosaun Edukasaun Saúde halo promosaun Saúde liga ho tempu udan, ambiénte ne’ebé foer hodi fó impaktu ba Saúde Públiku, ijiene Personál no moras saida de’it mak sei mosu.
Esforsu seluk, nia dehan, halo vizita súde ba família hodi fó asisténsia direta ba individu, família no komunidade, halo servisu rutina hotu liga ho programa sira hanesan saúde ambiéntál ba halo aguatabel ba família sira no observa fatin restaurante sira, distribui muskiteiru ba komunidade no mós halo tratamentu ba pasiente moras sira-ne’ebé konsulta iha fasilidade saúde.
Entretantu, Governu liuhosi Ministériu Saúde estabelese ona sentru saúde hitu iha postu Administrarivu Fatululik, Maucatar, Fohorem, Fatumea, Tilomar, Zumalai no Suai ho estabelese ona Postu Saúde 24 iha munisípiu Covalima.
Moras Infesaun Vias Respiratória Aguda (IRA)
Moras infesaun Vias Respiratóriu Aguda (IRA) mak infesaun viral (infeksaun ne’ebé kauza hosi virus) ne’ebé akontese iha ita-nia dalan iis nian. Bainhira ita dada iis anin sei halai tuir ita-nia dalan iis nian antes to’o iha pulmaun. Normalmente ita-nia dalan iis hahú ka forma hosi Inus, Kavidade nasal (inus kuak), faringe no laringe (kanál rua ne’ebé nia lokalizasaun iha kakorok).
Anin sei pasa hosi dalan-isin hirak ne’e molok tama ba traqueia no pulmaun. Infesaun ne’ebé akontese iha ita-nia dalan-iis sei provoka ka halo ita sente susar no la konfortavél bainhira dada iis, no nu’udar konsekuénsia sei halo ita-nia isin falta anin hodi hala’o nia funsaun ho di’ak. Moras ida-ne’e fasil tebes da’et no fasil tebes atu kura.
Kauza hosi Infesaun Vias Respiratória Aguda
Moras IRA kauza hosi virus no bakteria ne’ebé invade diretamente ita-nia dalan iis liuhosi matan, inus no ibun. Virus sira-ne’ebé hamosu moras ne’e mak hanesan Rhinovirus, Coronavirus, Virus parainfluenza, no adenovirus.
Fatór sira-ne’ebé kontribui hetan moras IRA
Fatór sira-ne’ebé kontribui atu hetan moras IRA mak hanesan (1) Relasaun ho Individu; Laabarik sira-ne’ebé la simu imunizasaun, bebé ne’ebé la hetan susu hosi inan, bebé no labarik sira menór ho idade tinan ida, sistema imunolojia fraku (daya tahan tubuh lemah), má nutrisaun, moras krónika, ijiéne pesoál ne’ebé la di’ak.
Relasiona ho Ambiente mak; Mudansa temperatura ambientál, poluisaun (rai-rahun), asinamentu (kepadatan, overcrowding), falta ventilasaun iha uma, fumadór barak (su’ar hosi sigaru bele hasa’e insidénsia ba moras ne’e) no ahi-su’ar.
Transmisaun
Moras Infesaun Vias Respiratóriu Aguda (IRA) transmite ka da’et liuhosi kontaktu direta (koali’a, fani, kabeen) ho ema ne’ebé hetan tiha ona moras ne’e.
Sintóma
Moras Infesaun Vias Respiratóriu Aguda (IRA) sei hatudu sinál no sintóma hanesan; Inus been turu no suli ka inus metin, me’ar (me’ar maran), isin kolen ka baruk, isin manas (dalaruma), garganta moras, no ulun moras (dalaruma).
Tratamentu
Tratamentu ba iha moras infesaun vias respiratóriu aguda (IRA) iha oin rua (2) mak tratamentu medikamentoza (ho aimoruk) no tratamentu non-medikamentosa (la uza ai-moruk).
Tratamentu medikamentoza (ho aimoruk): médiku sira mak sei fó aimoruk bainhira ita ba hala’o konsulta iha sentru saúde ka iha ospitál. Tratamentu non-medikamentoza (tratamentu la ho ai-moruk): tratamentu ne’ebé prátiku no ita bela halo hanesan suas ho bee manas nia su’ar, hemu bee no jus barak, deskansa barak no selu-seluk tan.
Prevensaun
Moras infesaun vias respiratóriu fasil tebes atu kona ema maibé fasil tebes mós atu prevene, sé ita iha konsiénsa no kultura saudavel. Asaun ka hahalok sira-ne’ebé ita tenke halo hodi prevene moras ne’e mak hanesan; fase liman ho sabaun, hadook aan hosi ahi-su’ar no rai-rahun, taka inus no ibun bainhira fanin ka me’ar, susu-been ekskluzivu ba bebé foin moris to’o fulan neen (6), labele fuma besik, halo vasinasaun, no kuidadu ijiéne pesoál.
Jornalista : Celestina Teles
Editór : Cancio Ximenes

