DILI, 01 setembru 2023 (TATOLI)—Organizasaun Naun Governamental, La’o Hamutuk apresia Governu Timor-Leste kondena makaas asaun rejime militár Myanmar no ezije líder sira hosi nasaun ASEAN atu ko’alia hodi apoia direitu umanu no demokrásia.
“Ita, nu’udar organizasaun sosiedade sivíl ida-ne’ebé defende demokrásia, direitu umanu, solidariedade iha Timor-Leste no iha mundu tomak. Orgullu tebes ho desizaun hosi ita-nia Governu no Primeiru-Ministru nian ne’ebé ezije líder sira hosi nasaun ASEAN atu ko’alia hodi apoia direitu umanu no demokrásia ne’ebé ataka hosi militár hamutuk iha Myanmar,” Diretór La’o Hamutuk, Celestino Gusmão Pereira, hateten liuhosi nota komunikadu ne’ebé Tatoli, asesu sesta ne’e.
Timor-Leste nia pozisaun hatudu ninia konsisténsia nafatin hodi kaer ema-nia prinsípiu no hahalok di’ak sira-ne’ebé seidauk fó dalan ba povu Myanmar, atu hetan susar hosi sira-nia moris tanba konflitu iha Myanmar hasoru povu no sistema demokrátiku iha ne’ebá; populasaun tomak, inklui mós ativista, labarik, feto, menoria no ema vulnerável sira-ne’ebé hetan terus durante tinan barak ona iha ditatura militár nia okos.
La’o Hamutuk halo protesta hasoru Projetu Stwe Gas ne’ebé viola komunidade nia direitu, tanba 2009 Lao Hamutuk fó apoiu ba Timor-Leste nia Embaixadór Nasaun Unida, Nelson Santos, bainhira nia vota atu apoia direitu umanu iha Burma.
Pozisaun atu dudu membru ASEAN sira atu suporta direitu umanu iha Sudeste Aziatiku (maske iha tempu uluk, nasaun ASEAN sira apoia okupasaun ilegál Indonezia nian ba Timor-Leste), iha tinan 2010, reprezentante La’o Hamutuk hasoru malu ho refujiadu Burmese iha Tailandia, no iha tinan 2012 bainhira fatin demokrátiku loke uitoan, La’o Hamutuk aprezenta iha workshop ida iha Yangon kona-ba transparénsia iha setór petrolíferu.
Infelizmente, Burma la kontinua la’o ba oin iha demokrásia no iha tinan 2017 tenke fó sai Deklarasaun Solidariedade ho komunidade Rohingya. Iha tinan 2021, hamutuk ho Oil Watch. La’o Hamutuk husu ba kompañia mina-rai sira atu sai hosi Myanmar.
“Ita-nia nasaun iha prinsípiu sira. La’o Hamutuk kompreende katak povu Myanmar hetan terus makaas iha ditatura nia okos dezde tinan 2021, tanba asaun militár ne’ebé oho ema barak no obriga ema seluk atu halai husi nasaun ne’e atu bele moris. Rejime ne’e foti podér tomak, kansela rezultadu eleisaun demokrátiku no kria krize umanitáriu, ekonómiku no polítiku. Maske violasaun direitu umanu iha Myanmar sai ona preokupasaun iha mundu tomak maibé to’o ohin loron la iha asaun internasionál ne’ebé efetivu atu prevene ditadura militár atu kontinua book sira,” nia dehan.
La’o Hamutuk sente laran-susar tebes ho prátika rejime militár nian iha nasaun ida-ne’ebé besik atu kompleta ninia demokrásia, hodi dehan lia-loos, iha demokrátiku ida. Hanesan lei hateten, ba ema hosi nasaun seluk ne’ebé hetan terus tanba sira-nia luta ba libertasaun nasionál no sosiál, ka defende direitu umanu, demokrásia no dame.
“Ami adopta prinsípiu legál sira-ne’e bazeia ba ami-nia vitória istórika kona-ba opresaun, ne’ebé povu Timor-Leste manán ona. La’o Hamutuk fó apoiu makaas ba Governu Timor-Leste nia protesta kona-ba rejime militár Myanmar nian ne’ebé hasai tiha ona ninia funsionáriu sira iha Myanmar, ezemplu ida kona-ba oinsá rejime ne’e ignora norma diplomátika sira. Sosiedade Sívil kontinua husu ba ditatura militár iha Myanmar atu hapara terus no tortura ba ninia povu. Diktatura sempre uza forsa no forsa no nunka hatudu hahalok-di’ak. Tanba ne’e, atu hapara terus ne’e, tenke muda ho aten-brane hosi dalan ida-ne’e ba dalan ne’ebé demokrátiku liu,” nia hateten.
“Nune’e, ami husu ba líder sira hosi nasaun ASEAN hotu atu labele taka sira-nia matan no ignora povu Myanmar nia terus boot, tanba interese komersiál ka polítiku. Ami ezije ba komunidade ASEAN, Sekretáriu Jerál ONU no nasaun boot sira atu halo asaun urjente no matenek hodi aplika sansaun ekonómika, diplomátika no polítika hodi apoia Governu Unidade Nasionál (NUG) hodi restaura demokrásia iha Myanmar tuir prinsípiu sira husi Deklarasaun Universál Direitu Umanu,” nia dehan.
Jornalista : Osória Marques
Editór : Cancio Ximenes




