Leandro: “Xanana siak tanba ha’u dehan Timor laiha kondisaun ba referendu”
DILI, 13 setembru 2023 (TATOLI)–Loron konsulta populár 30 agostu nu’udar loron vitória polítika ba povu Timor-Leste nain, tanba 30 agostu ne’e povu Timor-Leste aten brani hodi deside Timor-Leste hetan indenpendénsia no loron ne’e hanesan loron determinante ba rezisténsia tomak.
Notísia Relevante: Tinan 1999, Xanana Gusmão orienta FALINTIL hakmatek
Loron 30 agostu nu’udar mós loron demokrasia no direitu umanu ba Timor-Leste, tanba maske hasoru intimidasaun no violasaun oioin iha 1999 ne’e, maibé iha loron ida-ne’e povu iha territóriu Timor-Leste, Indonézia, Austrália no Portugál sai hosi uma nakonu ho esperansa hodi fó sira-nia votu ba opsaun atu hamutuk ho Indonésia ka haketak aan hosi Indonézia.
Iha konsulta populár 30 agostu 1999 ne’e, United Nation Mission in Timor-Leste (UNAMET) esateblese sentru votasaun hamutuk 200 mak iha territóriu Timor laran tomak, ho totál populasaun ne’ebé rejistu atu vota hamutuk 451,792 maibé hosi totál populasaun ne’e 98,5% mak ba vota iha sentru votasaun hirak ne’e.
Tuir rezultadu konsulta popular ne’ebé Sekretátiu Jerál Nasaun Unida, Kofi Annan, haktuir katak 94.388 (21,50%) eleitór hili proposta Autonomia ho Indonézia no votante ne’ebé hili ukun rasik-aan hamutuk ema 344.580 (78,50%).
Antigu Koordenadór Polítika Nasionál Konsellu Nasionál Rezisténsia Timorense (CNRT), Leandro Isaac, hateten Timor laiha kondisaun atu realiza referendu (konsulta populár) tanba seguransa halo povu sente lakon liberdade atu espresa nia hanoin noi oinsá mak realiza Konsulta Populár, see timoroan mate iha masakre Liquiça (06 abril 1999) no fatin seluk tan antes tama referendu.
Nia hateten, ho ninia deklarasaun hodi hatán ba UNAMET nia desizaun muda Konsulta Populár ba loron 30 agostu 1999, ne’ebé tuir kalendáriu loloos ne’e Konsulta Populár realiza iha 08 agostu 1999, Komandante em Xefe FALINTIL no Prezidente CNRT, Kay Rala Xanana Gusmão, hirus no siak nia tanba hasai deklrasaun refere.
“Iha oras 24 nia laran, ha’u simu presaun, ha’u simu siak hosi katuas Xanana Gusmao ne’ebé dehan ‘Ó labele ko’alia hanesan ne’e, tanba ida-ne’e sala, tanba ida-ne’e oportunidade ona ba timoroan sira hili nia destinu rasik. Se ida-ne’e mak ita husik liu de’it mak defisil oportunidade ne’e mai fali. Ha’u simu katuas Xanana ninia hanoin ne’e. Entaun, iha dilema nia-laran entre didin ho surik. Ba ladi’ak no hakiduk mós ladi’ak, tanba ema mate nafatin. Maibé milagre, brani hodi sasukat ida-ne’e no iha 30 agostu, povu tun tomak hodi fó nia votu. Ida-ne’e úniku. Tanba povu ho nia inisiativa no voluntariamente tun ho nia votu, hodi hili ukun rasik aan,” Leándro Isaac hateten.
Atu hatene kle’an asuntu ida-ne’e, akompaña Entrevistadór Agapito dos Santos hala’o entrevista ho Antigu Koordenadór Polítika Nasionál Konsellu Nasionál Rezisténsia Timorense (CNRT), Leandro Isaac, liuhosi programa “Entrevista Eskluziva” ho topiku “Hanoin Hikas Loron Konsulta Populár 30 agostu 1999” ne’ebé hala’ o iha estúdiu Agência Tatoli, Faról, Dili, kuarta (08 setembru 2023). Tuir mai, akompaña entrevista liuhosi husu no hatán, hanesan tuir mai ne’e;
Nu’udar portavós no Koordenadór CNRT nian hodi apoiu UNAMET realzia konsulta popular 30 agostu 1999, oinsá ita-nia reflesaun ba loron istóriku konsulta populár ne’ebé Timor-Leste komemora ba dala-24 (30 agostu 1999-30 agostu 2023) ne’e?
Ha’u-nia resposta simplés mak ha’u tenke brani atu hateten ha’u beik sala, ha’u besik sala la di’ak liu. Tanbasá? Tanba, uluk, ha’u ho ha’u-nia maluk sira-ne’ebé tuur iha Konsellu Nasionál Rezisténsia Timorense (CNRT) nia-laran. Iha Timor sé mak promote ba povu no povu simu ami-nia promesa sira-ne’e hotu, hodi selu ó-nia terus no mukit, hodi matan-been ho nia raan ho nia vida ne’ebé la saugate. Ohin, saída mak ha’u halo, retribui fali ba povu nia konfiansa ba CNRT mak saida. Ha’u seidauk konfesa. Tanba saida? Ha’u beik sala, ha’u besik sala, la di’ak liu no ha’u husu deskulpa.
Mezmu to’o agora seidauk iha, fó kontribuisaun di’ak ba hodi fó hikas buat di’ak ba povu no povu Timor-Leste nunka nega. Depois, iha tinan 1998, CNRM muda ba CNRT, nu’udar koordenadór polítika, ita-boot bele esplika CNRT nia papel prinsipal ne’e mak oinsá?
Ba Tatoli ha’u hakarak hato’o razaun, hanesan mosu CNRT. Timoroan, aman ho oan, maun ho alin oho fali malu no funu hasoru malu ho lian Indonézia katak “perang saudara”, ho malae nia lian “guerra civil” entre ita ho ita iha 1975 mai to’o 1999. Ita bele hateten katak komunidade Internasionál simu no la simu ita-nia luta ba rezisténsia ne’e. Nasaun ne’ebé simu mak Afrika no Azia balun, maibé nasaun maiória mak la simu, entaun iha mudansa oioin.
Estratéjia polítika durante rezisténsia nia-laran, liu-liu halo iha ai-laran, nu’udar forma oioin. órgaun oioin, nune’e bele lori ita-nia funu ba li’ur. Tanba, ita labele hanoin ita balun funu ona, ne’ebé haree problema mesak no la presiza komunidade Internasionál, ne’e labele. Ho ita-nia mudansa no estratéjiku sira-ne’e hotu, nune’e konvense komunidade Internasionál katak ita povu Timor funu hasoru ita-nia inimigu ida mak invazór Indonézia. Ba ida-ne’e, 1982 iha ai-laran, katuas Xanana hanesan Komandante em Xefe FALINTIL, iha momentu ne’ebá, nia harii Konsellu Nasionál Rezisténsia Maubere (CNRM). Ha’u labele ko’alia CNRM ba kotuk tanba ida-ne’e la’ós ha’u-nia kompeténsia. Istória ne’e sira seluk mak konta. Ha’u só konta hosi CNRT mai oin to’o loron konsulta popular 30 agostu 1999.
Entaun, CNRM kuandu harii no konvida partisipasaun sira hosi diáspora. Ida-idak protesta no la simu. No, propoin fó proposta foun mak mai hosi Prezidente Partidu UNião Democrática Timorense (UDT), João Carrascalão (matebian), nia husu no propoin atu naran CNRM ne’e muda ba CNRT (Conselho Nascional Resistênsia Timorense (CNRT). Tanbasá, tanba iha momentu ne’ebá, Maubere ne’e, ema FRETILIN, ema grupu ida de’it mak uza liafuan “Maubere”.
Agora, uluk ne’e, UDT uza liafuan “Maun-Alin”, “Kompaneiru”, hodi avansa maibé kuandu mosu rezisténsia ida-ne’e lori povu nia naran maibé uza “Maubere”. Ida-ne’e UDT la simu no UDT dehan troka tiha “Maubere” ba “Timorense” katak timoroan hotu. Ema hotu-hotu nian, la’ós UDT de’it no la’ós de’it FRETILIN nian de’it maibé timoroan nian hotu.
Iha 1997 no 1988, katuas Xanana dadur tiha ona iha Cipinang, Indonézia, ha’u simu konvite hodi ba Jakarta hodi hasoru malu ho katuas Xanana, momentu ne’ebá ne’e monu kedas iha katuas Xanana nia aniversáriu ba loron moris nian iha 20 juñu. Sé mak lori ha’u ba ne’ebá? Katuas Xanana Gusmão nia alin rasik, Ano Gusmão mak lori ha’u ba ne’ebá hodi hasoru katuas. Katuas dedika nia tempu tomak ho ha’u. Nia ko’alia ho ha’u hodi hateten ba ha’u no momentu ne’ebá ha’u-nia pozisaun hanesan Vise Prezidente UDT iha Timor-Leste.
Lideransa UDT nian tomak iha rai-li’ur, maibé iha ne’e mós UDT organiza, Entaun, iha Cipinang ne’e katuas Xanana hateten mai ha’u’ “Leandro, momentu 1975 mak ita tuir UDT nia polítika karik, ohin ita ukun-aan tiha ona. Tanba, UDT prepara nia rekursu umanu, tina 15 ne’e, ita ukun aan ona. Maibé FRETILIN hakarak imediatu katak aban kedas, bainrua keda, entaun iha diferensa boot iha ne’e, entre partidu boot rua ne’e. Se momentu ne’ebá mak kaer UDT karik, ita ukun aan ona no la to’o tinan 24 nia laran.
Ha’u dehan, loos! Ha’u defende ida-ne’e duni no disponivelmente. Entaun, ita hakarak saida. Xanana dehan tempu to’o ona ita atu muda letra “M” hosi liafuan “Maubere” ba letra “T” sai Timorense (CNRM mud aba CNRT). La’ós ona “Maubere” maibé ita agora “Timorense”, nune’e ita hotu-hotu hamutuk hodi hasoru inimigu komu. Entaun, ha’u defende tanba proposta hosi ha’u-nia partidu. Se ó konkorda, ha’u halo karta ida ha’u haruka ba maun-alin sira iha diáspora. Agora ita harre pozisaun polítika ita-nian hosi maluk sira iha Austrália. Entre UDT ho FRETILIN, hanesan busa ho laho. Sira la sente saida mak akontese iha Timor-Leste entre UDT, FRETILIN, APODETI (Associação Popular Democrática Timorense) no no entre ita hotu.
No, sira iha Portugál mós hanesan. Entaun, katuas Xanana dehan ba ha’u haruka karta ba padre Francisco Fernandes iha Makau, tanba komunidade Timor iha utioan de’it no ladún envolve makaas iha polítika. Entaun, hosi karta ne’e mak padre bele haruka ba sira iha Austrália ho Portugál, nune’e mak akontese no dezenvolvimentu sa’e makaas.
Iha rai-laran fó presaun boot ba timoroan sira iha rai-li’ur. Ita hakarak mak unidade nasionál iha rai-laran no rai-li’ur no iha rai-li’ur konkorda pertenente ho katuas Xanana nia hanoin entaun halo konferénsia iha Portugál. Hosi konferénsia ne’e mak UDT ho FRETILIN kaer liman no hotu ona ba permusuhan ba diferensa ideia no ohin ita harii CNRT. Bainhira hotu, sira elabora kedas estututu CNRT nian no kompozisaun CNRT nian hodi haruka mai Timor. Iha Timor-Leste, ha’u simu no ha’u lori ba katuas Xanana katak CNRT harii tiha ona no UDT ho FRETILIN fó liman ba malu ona. Ho ezisténsia CNRT mak povu hamutuk hodi funu hasoru invazór Indonézia.
Depois CNRM muda ba CNRT mak sai forsa boot povu nian iha funu?
Funu ne’e povu nian la’ós ona UDT ka FRETILIN nian. Embora, ha’u la nega, faktu konkretu durante tinan 24 nia laran ne’e FRETILIN lidera rezisténsia, ne’e ita labele nega. Ema ne’ebé la’ós FRETILIN ba mós tau karimbu no sai FRETILIN hotu. Ikus ita-nia Bispu Carlos Filipe Ximenes Belo, SDB, mós sai FRETILIN tiha hotu, tanba nia defende direitu povu Timor nian. Ita hotu-hotu FRETILIN, ita tenke konxiente ba ida-ne’e, hodi hamutuk funu hasoru Indonézia.
Hanesan Koordenadór, iha momentu ne’ebá, oinsá ita-boot mobiliza povu hodi partisipa iha votasaun konsulta popular 30 agostu 1999?
CNRT ho nia estrutura iha frente polítika interna, nia mak responsável ba mobilizasaun ba azitasaun no buat hotu tun mai kraik. Ida-ne’e formalidade tanba povu preparadu tiha ona. Espíritu nasionalizmu la’ós foin moris iha 1987. Tanba, iha momentu ne’ebá iha eskola edukasaun nasionalizmu. Ida-ne’e apenas uma formalidade, nune’e rekonfrimar fila-fali nasionalizmu, patriotizmu povu Timor nian hodi hakarak ukun rasik aan.
Ativista FRETILIN nian, Ana Maria Gorrete, halo interrogasaun ida, nia saudozu eroina boot ida, iha Santai Ho (Colmera). Bapa sira halo interrogasaun ba nia dehan, “Tanbasá mak ó hakarak nafatin ho FRETILIN luta ba ukun rasik aan no haruka sasán ba ai-laran”. Nia hatán ba nia interrogadór ida-ne’e dehan, “Seraké ó-nia aman hanorin ó kona-ba saida mak domin. Domin moris iha ema ida-idak nia fuan, la presiza profesór ida hodi hanorin ema, ida-ne’e la presiza. Ida-ne’e mak ha’u-nia domin ba ukun rasik aan no ba FRETILIN ne’e la presiza profesór atu hanorin ha’u”.
Ida-ne’e iha ona estrutura no ida-idak halo maibé iha ne’ebé mak boot tebes mak FALINTIL. FALINTIL la’ós kilat hodi tiru inimigu maibé FALINTIL tun ba baze subar no klandestinamente hato’o mensajen libertasaun pátria ba povu. Ha’u hanesan Koordenadór laiha problema ba ida-ne’e. Katuas Xanana haruka ba Salemba-Jakarta-Indonézia, iha prizaun domisiliária nian. Ha’u defende papel FALINTIL iha polítika. FALINTIL nia influénsia ba povu boot no fantástiku. Liu kualker líder iha Timor-Leste. Iha momentu ne’ebá, ita lori influénsia FALINTIL nian hodi halo polítika ba objetivu konsulta populár ba referendu 30 agostu 1999.
Loloos, tuir kalendáriu, UNAMET realiza konsulta populár (referendu) iha 08 agostu 1999 maibé muda fali 30 agostu 1999, tanbasá mak akontese mudansa ida-ne’e?
Problema rua de’it. Ida mak lojistika no seguransa. Entaun, iha momentu ne’ebá ha’u hasai deklarasaun ida ba Ajénsia Notísioza Portugál “Lusa”, ba jornalista António Sampaio, ne’ebé sei iha ne’e hela, nia bele sai testemuña. Ha’u hateten ba Lusa katak, “Timor laiha kondisaun ba referendu. Haree ba kondisaun seguransa, oinsá povu sente liberdade, nune’e espresa nia hanoin, nia desizaun, nia prátika ida, se inimigu Indonézia iha nia sorin. Timoroan mate la hotu-hotu, mate iha Masakre 06 abríl 1999 iha Liquiça (iha igreja São João de Brito), iha fatin hotu-hotu, loron-loron ita rona mak ema mate. Entaun, oinsá mak bele ba referendu, se timoroan mate hela de’it ho kondisaun seguransa ne’ebé la seguru iha 1999 liubá, ah, ida-ne’e mak ha’u kontra”.
Maibé, liu oras 24, ha’u hetan presaun no ha’u simu siak hosi katuas Xanana dehan, “Ó labele ko’alia hanesan ne’e, sala, tanba ida-ne’e oportunidade di’ak ba povu Timor-Leste atu deside nia destinu rasik. Se ida-ne’e mak ita husik liu de’it, mak defisil oportunidade nunka atu mai fali. Entaun, iha dilema nia-laran, entre didin ho surik. Ba oin ladi’ak no hakiduk ba kotuk mós ladi’ak, tan ema mate nafatin. Maibé, milagre, brani hodi sasukat ida-ne’e no iha 30 agostu 1999, povu tun tomak hodi fó nia votu. Ida-ne’e uniku, tanba povu ho nia inisiativa no voluntariamente tun ho nia votu hodi manán ukun rasik aan.
Hafoin Komandu da Luta no Prezidente CNRT, Xanana Gusmão siak ita-boot, sá solusaun mak iha hodi bele realiza eleisaun ba konsulta populár 30 agostu 1999?
Ida-ne’e fila-fali ba Organizasaun Nasaun Unida (ONU) ka UNAMET, data determinasaun ne’e hosi ONU, ita CNRT ho autonomista hato’o ita-nia oponiaun. UNAMET iha ekipa superiór, Komandante Jenerál ida, ne’ebé deside negosiasaun naruk entaun dada to’o 30 agostu. Ami hato’o ba UNAMET depois hato’o ba seguransa Indonézia tanba seguransa Indonézia mak fó seguransa ba ita. Ida-ne’e mós halo bele prolonga tan 2000, 2002, entaun ita fó opurtunidade ba Indonézia hodi prepara di’ak liután ninia hahalok foer. UNAMET marka data no akontese ida-ne’e.
Depois UNAMET rona ita-boot sira-nia oponiaun, Indonézia garante duni seguransa hodi asegura timoroan hodi ezerse nia direitu votu no vota iha eleisaun konsulta populár 30 agostu 1999?
Ida-ne’e ha’u konfesa, UNAMET la Garante ida-ne’e. Maibé, fó esforsu aan tomak, konvense Indonézia hodi fó seguransa ida-ne’e. UNAMET, lae, tanba ita-nia inimigu barak iha laran. Inkluzivamente, Xefe UNAMET, Ian Martin, husu ba líder sira atu moniliza povu hodi tun ba vota. Ida-ne’e mak ami bele halo no hato’o ba povu, tanba FRETILIN iha CNRT nia laran, hotu-hotu iha CNRT nia-laran. Ida-ne’e mak esforsu ida-ne’ebé mak ami halo.
Ita-boot tauk ka lae, bainhira Xanana Gusmão fó konfiansa ba ita koordena ho líder pro-autonomia ho UNAMET atu realiza konsulta populár?
Ha’u la tauk! Tauk saida tan? Knsekuénsia aat liu kontribuisaun luta ba ukun rasik-aan mak mate, konsekuénsia aat liu mak mate ne’e. Antes ne’e, tama-sai kadeia dezde 1981 to’o 1991, ikus iha 1992, bainhira Komandante em Xefe FALINTIL, Xanana Gusmão, inimigu (bapa) sira kaptura iha ninia subar fatin Lahane-Dili. Buat ne’ebé ha’u hanoin iha ha’u-nia ulun mak mate. Maibé, ha’u koordena ho membru APODETI sira, karik APODETI hakarak hamutuk ho Indonézia. Maibé, APODETI barak mai ami hodi apoia ba ukun rasik-aan. Ida-ne’e, ita sente kontente no ita fiar katak ita manán tiha ona no sei manán tan ona, ne’eduni ha’u la tauk. Tauk atu labele hala’o ha’u-nia misaun ne’e, lae.
Tanba karik iha biban ne’ebá, iha arma (kilat), iha militár maibé tanbasá la seguru bainhira ita halo servisu?
Iha 17 abríl 1998, serimónia boot ida-ne’ebé milisia sira halo iha Palásiu Governu nia oin, ha’u bele dehan konsolidasaun milísia sira-nian no iha mementu ne’ebá fó ona perdua ba malu ho Eurico Guterres ho nia ekipa boot. Ita-nia joven laiha buat ida, maibé joven ida kaer granada boot ida, joven ida-ne’e mak hamriik iha ha’u-nia uma kotuk no dehan mai ha’u dehan toba tiha, nune’e ha’u soe granada ne’e. No, ema primeiru tama ha’u-nia uma laran mak Eurico Guterres ne’e.
Ha’u dehan lalika, ha’u-nia ferik-oan no ha’u-nia oan sira sei kiik hotu halai tun ba rai naruk. Iha família ida de’it mak hakarak simu ha’u-nia kaben ho ha’u-nia família sira. Família barak, duni ha’u-nia família tanba orsida ema haree imi, ema mai asalta ami. Sira-ne’e agora boot hotu ona. Ha’u-nia oan no kaben ba subar iha amu João nia garajen. Depois, la’o, Eurico tuir no ha’u-nia uma tiru halo rahun no karreta mós rahun hotu. Segundu Komandante KODIM (Komando Distrik Militer) nian ba ha’u-nia uma hodi husu “deskulpa tanba Eurico Guterres ba asalta ha’u”.
Depois Eurico ho nia maluk tun ba Dili laran hodi asalta no até ba asalta refujiadu ne’ebé iha matebian Manuel Carrascalão nia uma hodi oho refujiadu no matebian Manuel Carrascalão nia oan mane ne’ebé hein refujiadu sira iha nia uma. Entaun, Komando Distrik Militer (KODIM) husu deskulpa saida nian, ha’u lamate, agora señor Manuel Carrascalão nia oan no refujiadu sira mate ne’e, oinsá? Ita haree polítika kontroversiál ne’e bapa halo ba ita.
Ho distánsia ne’ebé dook entre Prezidente CNRT, Kay Rala Xanana Gusmão, iha Cipinang-Jakarta-Indonézia ho ita-boot iha Timor-Leste, oinsá koordenasaun entre ita ho Xanana hodi realiza konsulta popular 1999?
Ida-ne’e defisil tebe-tebes. Tanba, ha’u konta pasajen ida antes tama ba prosesu referendu. Hanesan, ohin ha’u konta, Eurico Guterres asalta ha’u iha ha’u-nia uma. Iha sábadu, 17 agostu, momentu ne’e ha’u-nia subriñu lori halai ha’u ba subar iha Amu Bispu Dom Carlos Filipe Ximenes Belo nia rezidénsia. Iha ne’ebá, festa boot tanba Amu Belo nia subriñu mk halo festa kazamentu.
Ha’u mosu ne’ebá, maibé Manuel Carrascalão mak mosu uluk hodi influénsia Amu Belo atu buka hatene nia oan ne’ebé mate, sira lori halai tiha ona. Ha’u mosu hosi Amu nia oin, Amu Belo hirus loos ha’u hodi dehan, “Imi polítika labele mai iha ne’e”. Ha’u hatán ba Amu Belo, “Deskulpa, ha’u la mai subar iha ita-boot nia batina okos. Leandro la mai subar ita-nia batina okos. Ha’u mai atu koordena ho ita-boot (Amu Belo) kona-ba situasaun ne’e tanba raan fakar barak ona.
Amu belo mós sente ofendidu no fila mai bolu ha’u no ha’u mós tama ba uma laran. Maibé, prontu, ida-ne’e situasaun povu no nasaun terus no fakar raan. Amu Belo haruka haú matabixu, ha’u lakohi maibé ha’u hemu bee kopu ida. Amu Belo dehan nune’e, “Imi hein iha ne’e, ha’u ba ko’alia ho bapa sira”.
Entretantu mosu ne’ebá, Xefe UNAMET Ian Martin, ne’ebé ho polísia lori ami ba POLDA (Kepolísia Daerah) nian iha Comoro. Ha’u dehan, “Lori ami kona-ba saida nian”. Depois, Amu Belo, fila mai dehan “Di’ak-liu imi (ha’u ho Manuel) ba Kepolisian Daerah (POLDA)”. Ami inosentemente, ami aseita no ba POLDA. Iha ne’ebá, hanesan kadeia tanba la kaer telefone durante fulan ida-nia laran. Embaixadór Brazil iha Jakarta-Indonézia mai vizita Timor-Leste, mai vizita no hasoru ha’u iha POLDA Comoro.
Embaixadór Brazil ne’e lori telefone hodi subar iha nia kazaku bolus, depois nia (embaixadór) haku’ak ha’u no hasai nia telefone (marka ERICSON) hodi tau-tama iha ha’u-nia bolus laran. Embaixadór ne’e dehan ba ha’u; “Leandro, ida-ne’e hela hodi kontaktu Maun Boot Kay Rala Xanana Gusmão no kompletu ho saldo ka pulsa iha juta Rp.100 ka liu hanesan ne’e. Entaun, hosi ne’e, ha’u bele kontaktu ho katuas Xanana hodi informa situasaun hotu-hotu ne’ebé akontese iha Timor-Leste ne’e ba Xanana iha Salemba-Jakarta-Indonézia. Ida-ne’e prosesu ha’u kontaktu ho katuas Xanana Gusmão iha momentu defisil tebes.
Oinsá ita-nia koordenasaun ho reprezentante Organizasaun Nasun Unida (ONU, Xefe UNAMET, Ian Martin, hodi realiza konsulta popular 30 agostu 1999?
Ha’u kontaktu antes ho segundu Komandante FALINTIL, eis Jeneral Taur Matan Ruak, tanba sira mós partisipa iha estrutura CNRT nian. Iha Komisaun Pás ho Estabilidade ka Komisi Perdamaian dan Stabilitas (KPS) ne’ebé parte Indonézia harii, maibé iha ne’ebá mós reprezentante FALINTIL nian mak Vidal de Jesus “Riak Leman” no ha’u reprezentante CNRT nian no Mau-Hudo reprezenta frente klandesrina. Entaun, ba ita, ne’e laiha problema bainhira ita kontaktu ba malu. Se telefone ne’e mak laiha, liuhosi rede klandestina la’o ho di’ak tebes. Entaun, ba ha’u ne’e, laiha problema.
Iha momentu ne’eba ne’e, sá orientasaun mak Prezidente CNRT, Kay Rala Xanana Gusmão, fó ba ita-boot bainhira ita-boot halo kontaktu ho Xanana?
Kontaktu ho katuas Xanana barak no permanente, ha’u kontaktu ho Xanana iha kalan no loron ba beibeik. Maibé, asuntu fundamentál tebes iha momentu ne’ebá mak loron ida Xanana Gusmao hasai deklarasaun iha Salemba-Jakarta hodi apela ba povu para insurreisaun (revolta ka kontra autoridade ida) katak povu hamriik hodi revolta hasoru prezensa iha Timor-Leste. Deklarasaun ne’e la monu di’ak iha komunidade internasionál nia tilun sai polemika boot. Xanana ema ida-ne’ebé defende prosesu pás hodi hetan solusaun ba Timor-Leste noa problema mak hetan noda boot ida mak insurreisaun (revolta ka kontra autoridade ida) populár ne’e.
Tanbasá mak halo hanesan ne’e. Buat hotu la’o di’ak, kabeer ona tanbasá hamosu ideia ida-ne’e. Xanana mós sente atrapalladu no buka para hadi’a buat sira-ne’e. Entaun, ha’u telefone katuas Xanana, tanbasá mak ita hasai deklarasaun nune’e. Ha’u simu relatóriu ema mate mohu ona iha Dili, entaun husu ha’u, lae. Prontu, liu tiha, iha momentu ne’eba bapa nia resposta saida? No, iha momentu ne’eduni, milisia mosu. Hafoin insurreisaun (revolta ka kontra autoridade ida) populár ne’e, sira harii grupu milísia iha Maubara-Liquiça.
Ho deklarasaun sira-ne’e, ha’u (Leandro Isaac) husu permite katuas Kay Rala Xanana Gusmão hodi halo deklarasaun katak deklarasaun ne’ebé Xanana ne’e ha’u mak halo. Tanba, ita-boot lahatene, entaun ita tau sees Xanana hosi problema ne’e. Rezultadu ne’e ha’u mak responsabiliza no ha’u mak haruka nia hodi hasai liafuan insurreisaun (revolta ka kontra autoridade ida) populár ne’e.
Hafoin ita-boot halo deklarasaun ne’e, oinsá komunidade Internasionál nia reasaun?
Hamenus tebes komunidade Internasionál nia persepsaun. Hosi ne’e, responsabilidade fila-fali ba Komandante em Xefe FALINTIL no Prezidente CNRTkatuas Kay Rala Xanana Gusmão ba prosesu justisa no pás no todan ne’e ha’u mak lori, laiha buat ida!
Oinsá ita-boot nia haree povu hamutuk FALINTIL iha loron konsulta populár no UNAMET realiza eleisaun ne’e?
UNAMET realiza eleisaun ne’e di’ak tebes. Kona-ba povu partisipa ne’e laiha problema no sentru votasaun iha hotu ona. Maibé, problema mai ami mak membru FALINTIL la ba vota no la tuir votasaun tanba laiha dalan. Membru FALINTIL sira labele sai hosi fatin akantonamentu iha Waimori Viqueque, labele sai hosi Atelari-Laga-Baucau, Mertuto-Ermera no labele sai hosi fatin akantonamentu (akampamentu) iha Odelgomo-Bobonaro. Apalagi (satán) menus kilat.
Ha’u partisipa no la’o hamutuk ho UNAMET hodi ba vizita membru FALINTIL sira iha Waimori no ba to’o Atelari, depois Mertutu no ba Bobonaro ho aviaun elikóptru. Sura FALINTIL nia kilat hira ne’ebá no iha momentu ne’eba ne’e membru FALINTIL efetivo ne’e hira, nune’e sira labele sai hosi akampamentu hirak ne’e. Ha’u kontinua halo pasa revista iha Baucau, Lautém, Ainaro, Maliana, iha ne’e mak ha’u haree ho matan, membru milísia sira kaer diman halo hosi zinku, tanba milísia sira subar hotu kilat no sira hatudu diman halo hosi zinku ne’e, no horibainira mak diman halo hosi zinku ne’e hamate ema.
Entaun, ho situasaun ne’e, ha’u ho Jenerál Taur Matan Ruak, kona-ba situasaun FALINTIL laiha dalan atu hakat ba sentru votasaun hodi ba ezerse sira-nia direitu votu no Nasaun Unida mós labele tau sentru votasaun iha akampamentu sira iha Waimori, Atelari, Mertutu no Odelgomo, entaun ami deside membru FALINTIL sira lalika ba vota. Ha’u-nia liafuan ba membru FALINTIL no Jenerál Taur Matan Ruak hateten katak, “Imi servisu tinan 24 nia-laran. Husik ami mak deside, destinu funu no Timor nian. Ida-ne’e mak akontese duni iha momentu ne’ebá”.
Ikus liu, iha mensajen ba joven sira hodi kontribui ba dezenvolvimentu nasionál ihab Timor-Leste?
Hanesan, ohin, iha entrada ha’u husu deskulpa. Agora ha’u hanoin la’ós ba joven maibé ba katuas sira uluk atu hapara ho odiu no vigansa. Katuas sira labele haki’ak odiu no vigansa ba joven nia leet. Atu katuas sira labele haki’ak odiu no vigansa entre polítika sira, para ona.
Ha’u seiduk haluha katuas Xanana hanesan Prezidente Partidu CNRT hanesan ohin. Halo kampana 2017 iha Same dehan Timor ne’e kiik-oan no rai kiik, povu uitoan susar saida atu ukun nia. Maibé, susar ukun povu ida-ne’e, tanbasá mak to’o ohin loron seiduk sente moris hakmatek. Ne’e joven, maibé mak ne’e, ita hotu tau todan ba joven, joven mak laharis, joven mak fuuk boot no joven mak tuir arte marsiál, joven mak halo buat hotu. Ita mak anju no santu hodi fase liman tiha. Ha’u husu líder sira para ona ho hahalok foer sira-ne’e no labele buka meiu hodi provoka nafatin.
Notísia Relevante: Mamar hanesan bee halo Indonézia susar sobu povu nia segredu
Jornalista : Osória Marques
Editór : Cancio Ximenes
