Top

Jerasaun foun presiza valoriza masakre Apikuru 1999

Vítima Masakre Apikuru Lospalos. Imajen/Espesiál

DILI, 26 setembru 2023 (TATOLI)—Xefe bankada PLP iha Parlamentu Nasionál (PN), Deputada Maria Angelina Sarmento, husu jerasaun foun presiza hatene hodi valoriza masakre Apikuru iha munisípiu Lautém (25 setembru 1999-25 setembru 2023).

“Loron ida-ne’e importante tebes ba povu Timor-Leste tomak, prinispalmente povu iha munisípiu Lautém tanba misionária sira lakon sira-nia vida iha rai ida-ne’e. Tanba ne’e, ha’u hanoin loron ida-ne’e ita tenke komemora fuan no laran, atu nune’e ita-nia jerasaun foun sira bele komprende no valoriza ita-nia independénsia ida-ne’e,” nia hateten ba Agência Tatoli iha uma fukun PN, segunda ne’e.

Monumentu Masakre Apikuru-Lautém-Lospalos, 25 Setembru 1999. Imajen/Espesiál.

Nia dehan, katak iha família balun tenke lakon nia família, tanba rai ida-ne’e atu hamriik hanesan ukun rasik aan, sira to’o ohin loron sei moris ho tristeza maibé sai memória tristeza ba sidadaun timoroan hotu ne’ebé moris iha rai ne’e, tanba ukun aan ida-ne’e la’ós simu hosi bandeza de’it maibé ema barak sakrifíka nia vida ba rai ida-ne’e.

Ho nune’e, nia hanoin Estadu presiza tau indentifika loron sira-ne’e la’ós komemora momentu sira iha nível nasionál de’it maibé nível munisípál.

Se bele, nia hateten, akontesimentu masakre sira konsidera hanesan loron masakre nivel munisipál nian atu estudante no grupu oioin bele halibur hamutuk liuhosi semináriu ka atividade jogu, sertame no sira seluk hodi komemora iha sentidu profundu ba nasaun ida-ne’e nia luta naruk ba indepedénsia.

“Maibé, la presiza nasionál mak komemora, maibé iha atividade kiik-oan ruma akontese iha munisípiu hosi inisiativa autoridade munisípiu ho entidade relevante sira, atu nune’e iha nafatin memória viva iha povu rai ida-ne’eba nian. Katak, iha ita-nia rai nível munisípiu fó sira-nia vida ba rai ida-ne’e,” nia dehan.

Deputadu hosi bankada CNRT, Natalino dos Santos, hateten bainhira Timor-Leste hetan ninia independénsia, timoroan barak mate sofre ba ida-ne’e to’o tinan 1999, nune’e masakre ida-ne’e konsidera padre no madre sira-nia kontribuisaun boot tebes ba rai ida-ne’e, sira-ne’e hanesan erói pátria ne’ebé fó vida saran-aan ba mate ho objetivu alkansa ukun rasik aan.

“Sira, ita-nia erói. Estadu rekoñese sira ne’e erói, ita tenke valoriza sira. Tanba ne’e, istória fó hanoin ba jerasaun foin sira tenke hatene prosesu luta, tanba ne’e parte ida hosi prosesu ita-nia luta nian. Liuliu, joven sira agora iha kaer banati ba sira-nia espirítu patriotizmu no vontade luta ba ukun rasik aan liuhosi sira-nia dedikasaun tomak ba nasaun. Sira la husu buat ida, maibé sira husu de’it livre ba rai no povu ida-ne’e,” nia hateten.

Monumentu Masakre Apikuru-Lautém-Lospalos, 25 Setembru 1999. Imajen/Espesiál.

Nia husu ba joven sira ka’er ba sira-nia espíritu ne’e hodi banati atu hala’o dezenvolvimentu liuliu mantein pás no estabilidade iha Timor-Leste liuliu iha ida-idak nia bairru, suku, nune’e dezenvolvimentu la’o ba oin.

Ho nune’e, nia hateten, povu sente independénsia ne’e vale duni no erói sira kontente tanba povu ida-ne’e bele livre hetan ukun aan ida di’ak iha nasaun ne’e, tanba objetivu hosi erói sira-ne’ebé mate mak rai ne’e bele ukuna an.

Dala ida tan, nia husu joven sira atu ka’er nafatin istória pasada eróiu sira-nia dedikasaun no determinasaun hanesan referénsia ba ema hotu atu halo tuir.

“Valorizasaun Estadu rekoñese sira hanesan erói ba pátria, hafoin Estadu fó kondekorasaun ba sira depende orden saida mak atribui ba sira iha instituisaun ne’ebé sira horik ba ka família, depende Estadu deside. Maibé, Estadu deklara, sira nu’udar erói ba pátria,” nia hateten.

Antes ne’e, iha tinan 2017, Estadu Timor-Leste kondekora koletivu relijiozu ne’ebé hetan oho durante períodu “setembru negro” 1999, inklui relijiozu na’in-lima (5) ne’ebé mate iha Apikuru- Lautém-Lospalos ho Medalla Órden Timor-Leste.

Órden ne’e harii hodi rekoñese, ho prestíjiu no dignidade, nasionál no estranjeiru sira-ne’ebé liuhosi sira-nia atividade profisionál, sosiál no, liuhosi aktu eróiku ka domin ba ema, fó benefísiu boot ba Timor-Leste, timoroan sira ka ba umanidade.

Iha segunda (25 setembru 2023) ne’e, Timor-Leste komemora trajedia ka masakre Apikuru-Lautém-Lospalos ba dala-24 (25 setembru 1999-25 setembru 2023) hodi hanoin hikas mártir na’in-ualu (8) sira-nia mate mak hanesan;

  1. Diákonu Jacinto Francisco Xavier (Gariuai, Baucau)
  2. Frater Fernando dos Santos (Luro, Lospalós)
  3. Frater Valério da Conceição (Lospalos)
  4. Madre Ermínia Cazzaniga (Italia)
  5. Madre Celeste de Carvalho (Uatukarbau, Viqueque)
  6. Tity Sandora Lopes (foinsa’e voluntáriu: Pairara-Lautém)
  7. Rudi Barreto (foinsa’e voluntáriu: Akolitus-Baucau))
  8. Agus Mulyawan (jornalista Indonézia hosi Press Ázia)

Ba komemorasaun masakre Apikuru ba dala-20 (25 setembru 1999-25 setembru 2017), liuhosi mensajen Estadu, antigu Prezidente Repúblika (2017-2022), Francisco Guterres Lú Olo, hateten iha funu libertasaun nasionál ne’e Igreja Katólika sempre hamriik iha povu Timor-Leste nia sorin no sai lian ba lian laek sira.

Monumentu Masakre Apikuru-Lautém-Lospalos, 25 Setembru 1999. Imajen/Espesiál.

“Ita-nia funu libertasaun nasionál naruk no nakonu ho dezafiu oin-oin. Ho Igreja Katólika hanesan instituisaun ida ne’ebé sempre hamriik iha Povu Timor-Leste nia sorin, ho foinsa’e asswa’in timoroan sira-nia dedikasaun tomak ba funu libertasaun nasionál. No, ho jornalista sira ne’ebé ho sira-nia servisu no mós dedikasaun lori sai imajen hosi ita-nia rezisténsia ba rai-li’ur, mak fó kontribuisaun boot hodi ita bele restaura ita-nia independénsia, iha 20 maiu 2002,” Eis Xefe Estadu ne’e hateten liuhosi ninia mensajen Estadu iha monumentu Apikuru, 25 setembru 2019 liubá ne’e.

Lú Olo hateten, iha loron 25 setembru, loron ida hodi hanoin hikas mós relijiozu sira seluk, foinsa’e sira no mós jornalista sira seluk ne’ebé ho sira-nia aten-brani, dedikasaun no determinasaun sakrifika sira-nia vida durante tinan 24 hodi Timor-Leste hetan fali nia liberdade.

“Ita sei la haluha sira-nia kontribuisaun,” antigu Prezidente Repúblika ne’e hateten.

Ho trajedia no masakre Apukuru ida-ne’e, Lú Olo hein katak jerasaun foun banati tuir ezemplu determinasaun, brani no dedikasaun tomak ne’ebé Mártir no Erói sira husik hela ba jerasaun foun sira no sei partisipa ativu beibeik iha dezenvolvimentu nasionál, ho nune’e mak bele valoriza sira-nia sakrifisíu tomak.

Iha loron 25 setembru 1999, Diákonu Jacinto Francisco Xavier, hanesan Diretór Cáritas Dioseze Baucau nian, hamutuk ho sira na’in-hitu seluk dezloka ba Lautém hodi vizita no fó asisténsia ba komunidade refujiadu sira iha área Com-Lospalos. Sira na’in-ualu kumpre sira-nia misaun nu’udar kristaun hodi lori naroman uitoan ba komunidade ne’ebé hasoru hela situasaun susar nia laran, hafoin Timor-Leste hili dalan Ukun Rasik Aan iha Referendu ka Konsulta Populár 30 Agostu 1999.

Iha momentu ne’eba, sira-na’in ualu (8) fila hosi Com-Lautém-Lospalos, iha dalan klaran iha parte Apukuru nian, membru milísia pró-Indonézia sira ne’ebé hanaran Tim Alfa Lospalos, tiru mate sira na’in-ualu no sira-nia mate-isin soe tama bee-mota Apikuru nia laran.

Aleinde ne’e, iha loron 25 setembru 1999, membru milísia sira kaptura joven ida naran Izino Freitas Amaral, sira oho no soe ninia mate-isin hamutuk ho na’in-ualu seluk ne’e iha bee-mota Apikuru nia laran.

Bainhira to’o iha fatin Apikuru, iha dalan ibun, iha Eskola Primaria ida nia oin, membru milísia sira tiru mate ona joven ida ho naran Benedito Marques Cabral ne’ebé mate kedas iha eskola nia kotuk.

Jornalista : Nelson de Sousa

Editór        : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!