VIQUEQUE, 30 setembru 2023 (TATOLI)—Komisaun Nasionál Eleisaun (CNE, sigla portugés), sábadu ne’e, sensibiliza lei númeru 9/2016 kona-ba eleisaun suku ba eleitór sira hosi suku Bibileo, Luca no Bahalara Uain, iha postu administrativu Viqueque Vila, munisípiu Viqueque.
Tuir Diretór CNE Viqueque, Honório da Silva Cruz, atividade ne’e realiza hodi eleitór sira bele komprieende hodi implementa iha eleisaun suku ne’ebé sei realiza iha loron 28 outubru 2023.
“Ohin ami kontinua halo sensiblizasaun ba lei eleisaun suku ba ita-nia eleitór no autoridade suku sira iha suku tolu. Aleinde lei ne’e, Konsellu Ministru mós aprova ona dekretu Governu rua hanesan dekretu Governu númeru 09/2023 kona-ba loron eleisaun no númeru 39/2023 kona-ba formuláriu ba kandidatu xefe suku no fómuláriu apoiante ne’ebé sei priexse hosi kandidatu xefe suku, xefe aldeia, delegadu no delegada sira. Tanba ne’e, introdús ba eleitór sira atubele hatene prosesu eleisaun suku ba tinan ida-ne’e,” Diretór hateten hafoin ramata atividade, iha kampu futeból suku Bibileo, sabádu ne’e.
Bazeia ba lei númeru 09/2016, ninia definisaun ba suku sai hanesan koletivu hosi diretu públiku hosi natureza asosiativu ne’ebé sei haree ba istória, kultura no tradisaun.
“Atividade ne’ebé ita realiza, hola parte hanesan ita-nia onra no fó gloria ba maluk sira ne’ebé oferese ran no ruin, ne’ebé ohin loron ita moris livre no independénsia. Valór istória sai importante hodi forma suku ida inklui valór kultura no tradisaun ne’ebé hola parte iha suku. Tanba ne’e, eleisaun suku sai hanesam festa demokrasia no festa família nian, nune’e ba sé de’it maka povu fiar atu eleitu, tenke serbí ho di’ak hodi kria kondisaun,” nia fó hanoin.
Notísia relevante : SEI enkoraja feto Bobonaro kompete iha eleisaun suku
Dever xefe suku, xefe aldeia, delegadu no delegada maka atu identifika problema sira iha suku no aldeia hodi konvoka reuniaun iha Konselu Suku, hodi kontribui ba prosesu dezenvolvimentu iha baze.
Autoridade lokál kompostu hosi xefe suku, xefe aldeia, delegadu delegada, lia-na’in, juventude feto no mane, ne’ebé sai órgaun dileberativu hodi uza kompeténsia sira rezolve problema sira-ne’ebé povu enfrenta iha suku.
Iha eleisaun suku, povu iha kompeténsia atu hili direta tuir nia preferénsia, ne’ebé mandatu xefe suku ho durasaun tinan-hitu, ne’ebé hakerek iha artigu 20 lei númeru 09/2016. Maibé, mandatu ne’e bele halo renovasaun liu dala-ida, nune’e xefe suku sira ne’ebé daudaun ne’e sei asume kna’ar hanesan xefe suku hosi tinan 2016 sei bele kandidata filafali tanba mandatu foin períodu ida.
Kritéria atu kandidata-an mak hanesan resenseamentu suku atuál ho apoiante ba xefe suku 1% hosi eletór suku no xefe aldeia 1% hosi númeru eleitór aldeia, nune’e kada eleitór ida sei vota ba xefe suku ida, xefe aldeia ida, delegadu ida no delegada ida.
Aleinde ne’e, eleitór sei simu buletin votu hanesan buletin mutin ba xefe suku, kinur ba xefe aldeia, no matak ba delegadu no delegada ho koluna rua. Ho nune’e, hahú loron 13 outubru 2023, kandidatu aprezenta lista ba meza Asembleia Suku.
Iha biban hanesan, Reprezentante eleitór hosi suku Bibileo, Sabino Alves, hateten, atividade ne’e eduka tebes eleitór sira kona-ba prosesu eleisaun suku tanba fó sai kritériu barak.
“Eleisaun sira uluk kritéria ladún todan. Ha’u sente disaminasaun ne’e bele eduka eleitór sira bele kompreende prosesu kandidatu ba xefe suku xefe, aldeia no delegadu, delega. Tanba tempu eleisaun uluk liu la halo atividade hanesan ne’e, maibé agora fó dalan ba eleitór sira bele hatene prosesu eleisaun suku,” nia hatuir.
Nune’e mós, Xefe suku Bibileo, Maria Odete dos Anjos, agradese ba ekipa CNE ne’ebé realiza ona atividade ne’e.
“Ho oportunidade ida-ne’e, ami bele hatene, ba ita sira-ne’ebé kandidata-an nomós feto sira ne’ebé hakarak kandidata-an, karik lakohi kandidata tenke deklara. Tanba ne’e, ha’u husu ba eleitór sira tenke hatutan ba eleitór sira ne’ebé la partisipa atu sira bele hatene,” nia tenik.
Tuir observasaun Agência Tatoli iha terrenu, nota katak ekipa CNE motiva eleitór foun sira hodi koñese prosesu eleisaun suku no partisipa iha eleisaun.
Tuir dadus, eleitór hosi suku tolu kompostu hosi Bahalara Uain 2.850, Bibileo 1.530 no Luca 1.322.
Atividade hetan akompañamentu hosi Diretór CNE nasionál, Ofisiál Supervizaun no Reprezentante Komandante Eskuadra Polísia Nasionál Timor Leste (PNTL) postu Viqueque Vila no partisipa hosi eleitór suku tolu ho totál partisipante na’in-120 resin.
Jornalista : Vitorino Lopes da Costa
Editora : Julia Chatarina




