DILI, 12 outubru 2023 (TATOLI) – Ministru Petróleu Rekursu Minerál (MPRM), Francisco Monteiro, dehan Autoridade Nasionál Petróleu Minerál (ANPM) no Timor Gas no Petróleu (Timor-GAP EP) sei dezloka ba Austrália hodi ko’alia ho Austrália no Woodside kona-ba dokumentu tolu, Petroleum Mining Code, Fiscal Regime no Production Sharing Contruct ba estudu viabilidade kampu Greater Sunrise.
“Estudu viabilidade ba prosesu Greater Sunrise ne’e ita halo dala barak ona, hosi estudu sira-ne’e mak kontribui ba ita hodi konsege finaliza buat barak ona iha negosiasaun sira liubá kotuk, maibé foin lalais hosi parte Austrália, Woodside husu ita atu halo fila fali hanesan tipu estudu konjunta ida atu parte hotu bele aseita ba númeru ida dezeñu ida no konseitu ida, ho nune’e mak ami delega ona ANPM ho Timor-GAP mak sei ba diskute”, Ministru Monteiro hateten ba jornalista sira iha Ótel Novu Turismo, kinta ne’e.
Aleinde ne’e, Timor-GAP sei ko’alia ho joint venture sira hodi haree ba situasaun loloos Greater Sunrise nian.
Rekorda fali katak fulan kotuk reprezentante Greater Sunrise hosi Austrália Steve Btacks hasoru malu direta ho Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão hodi ko’alia kona-ba dezenvolvimentu Greater Sunrise ho objetivu atu Austrália hametin nia kompromisu atu servisu hamutuk ho Timor-Leste hodi dezenvolve projetu boot Greater Sunrise liuhosi maneira ne’ebé viavél no tékniku.
Antes ne’e, Governu liuhosi Timor-GAP ultrapasa ona dezafiu sira iha negosiasaun ba konseitu dezenvolvimentu Greater Sunrise. Atu esklarese katak Governu Daualuk lideradu husi Primeiru-Ministru, Taur Matan Ruak liuhosi Timor-GAP nia ekipa negosiasaun ba Greater Sunrise konsege ultrapasa dezafiu no obstákulu iha negosiasaun.
Nune’e, konsórsiu Greater Sunrise ou Sunrise Joint Venture (SJV) ne’ebé kompostu hosi Timor-GAP, Woodside no Osaka Gas konkorda atu hili konsultór espesialista terseira parte ne’ebé kredivél atu hahú halo estudu avaliasau ba opsaun konseitu dezenvolvimentu kampu Greater Sunrise.
Dokumentu ne’e relata katak SJV sei determina konseitu dezenvolvimentu ba kampu mina no gás GSR ho foku ba dada kadoras no dezenvolve gás naturál likefeitu (LNG) mai Timor-Leste. Rezultadu estudu sei kompleta menus husi fulan neen nia laran.
Depois deskobrimentu komersiál kampu mina no gás GSR iha tinan 1974 iha tinan 20-resin kampu GSR ne’ebé lokaliza iha área konjunta entre Tmor-Leste no Austrália laiha serteza ba opsaun atu dezenvolve kampu mina no gás GSR tanba kestaun diferensa iha ideia entre Timor-Leste no Austrália no mós entre petrolífera Woodside no konsórsiu Sunrise nian relasiona ho konseitu dezenvolvimentu kampu no fatin atu dada kadoras ba gás sunrise nian konklui.
Iha loron 06 marsu 2018, Timor-Leste ho Austrália asina tratadu istóriku ida hodi estabelese fronteira marítima permanente, ne’ebé pasu ne’e marka era foun ba relasaun di’ak entre nasaun viziña ne’e.
Iha tratadu ne’e estabelese estrutura ida hodi dezenvolve hamutuk kampu gás Greater Sunrise ba benefisiu nasaun rua no tratadu ne’e reflete parseria ida entre nasaun rua ne’ebé liga ho jeografia inklui lasu istóriku no amizade ne’ebé kle’an.
Tratadu ne’e Komisaun Konsiliasaun estabelese tuir ONU nia konvensaun ba Lei Tasi nian (UNCLOS, sigla inglės) mak dirije espésie ida ba dahuluk.
Iha momentu ne’ebá, Austrália nian reprezenta hosi Ministra Negósiu Estranjeiru, Julie Bishop no Timor-Leste nian reprezenta hosi Ministru Estadu Prezidénsia kKonsellu Ministru Agio Pereira, mak asina tratadu Baze ba akordu 06 marsu iha sede ONU nian estabelese artigu 2 (propriedade kona-ba petróleu no partilla reseita) katak iha proporsaun 70% ba Tmor-Leste no 30,9% ba Austrália se kampu sira Greater Sunise sei dezenvolve liuhosi gazodutu ba Timor-Leste Malbé, iha proporsaun 80% ba Tinmor-este no 20% ba Austrália, se kampu sira Greater Sunrise dezenyove iuhos gazocut ba Austrália.
Estadu Timor-Leste liuhosi Tmor-GAP hola parte konsórsiu Greater Sunrise ho partisipasaun maioria asaun 56, 56%, Voodside (operadora) 33,449% no Osaka Gás 10%.
Jornalista: Hortencio Sanchez
Editór : Zezito Silva




