PN kontinua preokupa folin foos iha merkadu
DILI, 16 outubru 2023 (TATOLI) – Deputadu sira iha Parlamentu Nasionál (PN) kontinua preokupa makas ho folin foos ne’ebé sa’e makas iha merkadu no loja sira iha nasionál no munisípiu.
Xefe Bankada Partidu Libertasaun Popular (PLP), Deputada Maria Angelina Sarmento, dehan presu foos iha merkadu kontinua sa’e makas maske Governu hasai ona desizaun hodi fó subsídiu ba importadór sira maibé la iha rezultadu.
“Tuir dadus ne’ebé iha, foos kilograma 20 presu sei nafatin $18, folin ida-ne’e sei aas tebes ba família vurneravél sira, tuir dadus ne’ebé ami hetan hosi Munisípiu Viqueque katak foos kilograma 25 folin $19, 0,50, iha Ainaro mós folin hanesan, maibé iha fali manufahi kilograma 25 folin $20”, Deputada hateten liuhosi plenária ne’ebé hala’o iha PN, segunda ne’e.
Nia dehan, ho folin ne’ebé iha fó impaktu tebes ba komunidade vurneravél sira ne’ebé hela iha área rurál tanba foos nia folin bele sa’e liuhosi $20 tanba iha kapitál munisípiu folin sa’e makas.
“Governu pronunsia ona katak fó subsídiu ba importadór sira, subsídiu ne’e la’o ona ka lae, implementadór sira implementa ona ka lae”, nia informa.
Iha fatin hanesan, Deputadu hosi bankada FRETILIN Joaquim dos Santos reforsa tan katak presu foos la’os foin akontese maibé hahú kedan iha primeiru Governu Konstitusionál.
“Problema foos la’os foin mak akontese maibé hahú kedan hosi Governu dahuluk mai to’o ohin loron, nia kauza prinsipál ne’e rua de’it, produsaun lokál la halo, ministériu kompotente la intervene iha produsaun no ministériu komérsiu no indústria promove importasaun makas, ida ne’e mak halo ita hasoru problema to’o ohin loron”, Joaquim rekorda.
Hatan ba preokupasaun hirak ne’e, Vise Ministru ba Asuntu Parlamentar, Aderito Hugo da Costa, subliña dekretu lei ne’ebé Governu aprova hodi fó subsídiu ba importadór sira foin mak entra em vigor atu fó kompeténsia ba Ministériu Komérsiu Indústria (MKI) no foin halo kontaktu ho importadór sira.
“Dekretu lei ida-ne’e atu fó subsídiu ba implementadór, dekretu lei ne’e atu halo intervensaun hodi redúz presu foos hosi $20 ou $18 ba $12, atu halo andamentu ba dekretu lei ne’e mak Ministériu Komérsiu Indústria ho entidade relevante sira halo levantamentu ba importadór sira hafoin ita fó subsídiu”, nia hateten.
Subsídiu ne’ebé Governu atribui ho objetivu atu fó de’it ba importadór sira ne’ebé hatama foos hosi rai liur iha períodu ida rejime tributaria ne’ebé utiliza hela 5%.
“Atu identifika foos sira ne’ebé tama iha tasa sei 5% ne’e tenke koordena ho importadór sira atu hatene, hira mak sei iha importadór sira-nia armajen, hira mak sai ona ba retallu sira-ne’e, ida ne’e ita tenke hatene klaru, tanba subsídiu ne’e atu fó de’it ba ida tama mai iha tasa 5% ne’e, bainhira iha Orsamentu Retifikativu tasa ne’e hatún ona ba 2,5% sei la hetan subsídiu, entaun tenke separa buat rua atu halo, ida tama iha tempu tasa 5% mak halo identifikasaun iha terenu”, nia dehan.
Dadaun ne’e, Governu halo hela levantamentu no tempu besik sei finaliza hafoin fó subsídiu ba impirtadór sira.
“Ita halo uluk levantamentu, koñese uluk, tanba ita labele fó liu, tenka kálkula tanba osan povu nian, nia objetivu lolos mak importadór sira nafatin fan ho $12, ida liu hosi $12 ne’e Governu mak selu fali ou Governu mak taka fali, empreza la manán ida, sira hetan nafatin osan ne’ebé sira durante ne’e hola ona foos hosi liur, ita-nia sosiedade tenke hatene lolos karatér hosi subsídiu ida ne’e, ita la’os fó atu halo riku importadór sira-ne’e lae, ita fó hodi taka fali kustu ne’ebé sa’e makas ne’e”, nia revela.
Problema foos ne’ebé afeta iha mundu tomak mak Governu foti inisiativa atu hakman populasaun sira liuhosi fó subsídiu ba impiortadór hodi taka importadór nia osan no fó biban ba komunidade baibain sira bele sosa foos ho presu normál.
Totál orsamentu hamutuk millaun $4 mak Governu tau ona atu subsidia ba importadór foos sira iha Timor-Leste.
Jornalista: Hortencio Sanchez
Editór : Zezito Silva
